Collageen uitgelegd: wat is collageen en wat doet het in het lichaam?

Collageen kennen veel mensen tegenwoordig vooral van poeders, beautyproducten en supplementen voor de gewrichten. Maar collageen begint natuurlijk niet in een pot.

Het is een eiwit dat ons lichaam zelf aanmaakt en dat van nature een belangrijk onderdeel vormt van onze huid, botten, pezen, kraakbeen en ander bindweefsel.

Sterker nog: collageen is het meest voorkomende structurele eiwit in het menselijk lichaam.

Het vormt als het ware een stevig raamwerk dat verschillende weefsels structuur en mechanische stevigheid geeft.

Maar wat is collageen precies? Waar zit het in ons lichaam? Hoe maken we het zelf? Welke voedingsstoffen zijn daarvoor nodig? En wat gebeurt er met collageen wanneer we ouder worden?

In deze blog begin ik bij de basis.

Wat is collageen?

Collageen is een structureel eiwit.

Eiwitten bestaan uit aminozuren. De specifieke samenstelling en rangschikking van deze aminozuren bepalen uiteindelijk welke eigenschappen een eiwit heeft.

Bij collageen ontstaat een heel bijzondere structuur.

Drie eiwitketens draaien als het ware om elkaar heen en vormen samen een zogenaamde drievoudige helix, ook wel triple helix genoemd.

Je kunt dit enigszins vergelijken met drie strengen die samen een stevig touw vormen.

Juist deze structuur helpt collageen om stevigheid te geven aan verschillende weefsels.

Waar zit collageen in het lichaam?

Collageen komt op veel verschillende plaatsen voor.

Je vindt het onder andere in:

• de huid;

• botten;

• kraakbeen;

• pezen;

• ligamenten;

• bloedvaten;

• tanden;

• bindweefsel rondom verschillende organen.

Collageen heeft daarbij niet overal precies dezelfde samenstelling en functie.

In een pees zijn bijvoorbeeld andere mechanische eigenschappen nodig dan in kraakbeen of de huid.

Daarom bestaat er ook niet één soort collageen.

Bestaat er maar één type collageen?

Nee.

Er zijn inmiddels minstens 28 verschillende typen collageen beschreven.

De bekendste zijn type I, II en III, maar daarnaast bestaan onder andere type IV, V en XI.

Voor een eerste kennismaking hoef je al deze typen niet uit je hoofd te kennen.

Wel is het handig om te weten dat collageen geen enkele uniforme stof is. Verschillende weefsels bevatten verschillende typen en combinaties van collageen.

Type I is verreweg het meest voorkomende type in het menselijk lichaam en is onder andere belangrijk in huid, botten en pezen.

Type II komt vooral voor in kraakbeen.

Type III komt onder andere voor naast type I in verschillende soorten bindweefsel.

In de volgende kennisbankblog ga ik veel uitgebreider in op deze verschillende typen, omdat dit vooral belangrijk wordt wanneer we naar collageensupplementen gaan kijken.

Waaruit bestaat collageen?

Collageen heeft een bijzondere aminozuursamenstelling.

Vooral drie namen kom je vaak tegen:

• glycine;

• proline;

• hydroxyproline.

Glycine komt bijzonder veel voor in collageen. In de karakteristieke collageenstructuur bevindt zich ongeveer op iedere derde positie een glycineresidu.

Proline en hydroxyproline zijn eveneens belangrijk voor de structuur en stabiliteit van collageen.

Dat verklaart waarom je deze aminozuren regelmatig tegenkomt wanneer je je verdiept in collageenpoeders.

Maar het lichaam heeft niet simpelweg een schep hydroxyproline nodig om collageen te kunnen maken.

Collageenaanmaak is een heel proces.

Hoe maakt het lichaam zelf collageen?

Ons lichaam maakt voortdurend zelf collageen aan.

Verschillende gespecialiseerde cellen kunnen collageen produceren. In bindweefsel spelen bijvoorbeeld fibroblasten een belangrijke rol.

Daarbij worden eerst eiwitketens opgebouwd uit aminozuren.

Vervolgens worden deze ketens op verschillende manieren aangepast. Bepaalde aminozuren worden bijvoorbeeld gehydroxyleerd. Daarna kunnen drie ketens samen de kenmerkende triple-helixstructuur vormen.

Het voorlopermolecuul wordt vervolgens uit de cel uitgescheiden en buiten de cel verder verwerkt.

Uiteindelijk kunnen collageenmoleculen zich organiseren tot stevige structuren, zoals collageenfibrillen en collageenvezels.

Het lichaam bouwt dus niet zomaar één los collageenmolecuul.

Het is een nauwkeurig gereguleerd proces waarbij aminozuren, enzymen en verschillende voedingsstoffen betrokken zijn.

Waarom is vitamine C belangrijk voor collageen?

Als er één vitamine nauw verbonden is met collageenvorming, dan is het vitamine C.

Vitamine C is nodig als cofactor voor enzymen die betrokken zijn bij de hydroxylatie van bepaalde aminozuren tijdens de collageensynthese.

Die stap is belangrijk voor de normale vorming en stabiliteit van collageen.

Daarom mag voor vitamine C binnen Europa officieel worden vermeld dat vitamine C bijdraagt aan de normale collageenvorming voor de normale werking van onder andere:

• de huid;

• botten;

• kraakbeen;

• bloedvaten;

• tanden;

• tandvlees.

Dat betekent overigens niet dat steeds meer vitamine C automatisch steeds meer collageen oplevert.

Het lichaam heeft voldoende vitamine C nodig voor een normale collageenvorming. Dat is iets anders dan zeggen dat een zeer hoge dosis het lichaam onbeperkt extra collageen laat produceren.

Zijn er nog andere voedingsstoffen belangrijk?

Collageen wordt gemaakt uit aminozuren.

Een voeding die voldoende eiwitten levert, zorgt daarmee voor bouwstoffen die het lichaam kan gebruiken bij de productie van lichaamseiwitten.

Daarnaast zijn allerlei vitamines en mineralen betrokken bij processen rondom bindweefsel, eiwitstofwisseling en bescherming van cellen.

Daarom kijk ik liever naar het totale voedingspatroon dan naar één afzonderlijke voedingsstof.

Een pot collageen kan een eenzijdig voedingspatroon niet compenseren.

Kun je collageen uit voeding halen?

Ja.

Collageen komt van nature voor in dierlijk bindweefsel.

Denk bijvoorbeeld aan:

• huid;

• kraakbeen;

• botten;

• pezen en ander bindweefsel in vlees;

• vis met huid en bindweefsel;

• gelatine;

• bouillon waarin collageenrijk weefsel is verwerkt.

Maar hier is een belangrijk punt.

Wanneer je collageen eet, reist dat collageen niet intact vanuit je bord rechtstreeks naar je huid of knie.

Net als andere voedingseiwitten wordt collageen tijdens de spijsvertering afgebroken.

Wat gebeurt er met collageen dat je eet?

Eiwitten worden tijdens de spijsvertering afgebroken tot kleinere peptiden en aminozuren.

Deze kunnen vervolgens via de darm worden opgenomen.

Het lichaam bepaalt daarna zelf waar deze bouwstoffen worden ingezet.

Een stukje collageen uit voeding wordt dus niet rechtstreeks:

collageen eten → collageen in de huid

Het lichaam verwerkt de eiwitten eerst.

Dat onderscheid is belangrijk wanneer we straks naar collageensupplementen kijken.

En hoe zit het met gelatine?

Gelatine en collageen zijn nauw met elkaar verbonden.

Wanneer collageen door verhitting gedeeltelijk zijn oorspronkelijke driedimensionale structuur verliest, ontstaat gelatine.

Daarom kan gelatine bij afkoeling zo'n karakteristieke gel vormen.

Gelatine wordt bijvoorbeeld gebruikt in:

• desserts;

• snoep;

• pudding;

• bouillon;

• verschillende voedingsmiddelen en capsules.

Collageenpeptiden worden nog verder afgebroken door middel van hydrolyse.

Daardoor ontstaan kleinere peptideketens die andere eigenschappen hebben dan gelatine.

Over het verschil tussen gelatine, gehydrolyseerd collageen en collageenpeptiden vertel ik meer in de volgende blog.

Maakt het lichaam ons hele leven evenveel collageen?

Nee.

Collageen is geen statische structuur die eenmaal wordt gemaakt en vervolgens ons hele leven hetzelfde blijft.

Collageenweefsel wordt voortdurend opgebouwd, onderhouden en afgebroken.

Die balans verandert gedurende het leven.

Met het ouder worden verandert onder andere de collageenomzetting en kunnen veranderingen ontstaan in de hoeveelheid, structuur en organisatie van collageen in verschillende weefsels.

Dat merken we bijvoorbeeld aan veranderingen in de huid, maar collageenveroudering speelt zich natuurlijk niet uitsluitend aan de buitenkant af.

Ook pezen, kraakbeen en botweefsel veranderen gedurende het leven.

Waarom verandert onze huid als we ouder worden?

De huid bevat veel collageen, vooral in de lederhuid.

Collageenvezels dragen daar bij aan de structuur en mechanische stevigheid van het weefsel.

Tijdens het ouder worden verandert de extracellulaire matrix van de huid. Collageenproductie, afbraak, organisatie en kruisverbindingen kunnen veranderen.

Daardoor verandert geleidelijk ook de structuur van de huid.

Maar huidveroudering heeft natuurlijk niet één oorzaak.

Naast intrinsieke veroudering spelen externe factoren een rol.

Wat heeft zonlicht met collageen te maken?

UV-straling is één van de belangrijkste externe factoren bij huidveroudering.

Langdurige blootstelling aan UV-straling kan processen beïnvloeden die samenhangen met de structuur en afbraak van collageen in de huid.

Dat is een belangrijke reden waarom bescherming tegen overmatige UV-blootstelling niet alleen relevant is vanuit het oogpunt van huidkanker, maar ook binnen huidveroudering.

Een collageensupplement maakt langdurig onbeschermd zonnen dus niet ongedaan.

Heeft roken invloed op collageen?

Ook roken is ongunstig voor verschillende processen die samenhangen met huid en bindweefsel.

Tabaksrook bevat een groot aantal stoffen die onder andere oxidatieve processen kunnen beïnvloeden.

Wanneer iemand aandacht wil besteden aan gezond ouder worden en de huid, vind ik stoppen met roken daarom vele malen fundamenteler dan zoeken naar het meest luxe collageenpoeder.

Hetzelfde principe geldt eigenlijk voor veel supplementen:

de basis blijft de basis.

En wat hebben beweging en collageen met elkaar te maken?

Bindweefsel reageert op mechanische belasting.

Pezen, botten en andere structuren worden voortdurend blootgesteld aan krachten die ontstaan door bewegen.

Lichamelijke activiteit levert daardoor signalen waarop weefsels zich kunnen aanpassen.

Dat betekent niet dat meer belasting altijd beter is. Zowel te weinig beweging als plotselinge overbelasting kan ongunstig zijn.

Regelmatige, passende beweging blijft een belangrijk onderdeel van het onderhouden van spieren, botten en het bewegingsapparaat.

Collageen staat dus niet los van leefstijl.

Wat is bindweefsel eigenlijk?

Omdat collageen zo vaak wordt gekoppeld aan bindweefsel, is het handig om ook dat begrip kort uit te leggen.

Bindweefsel ondersteunt, verbindt en organiseert verschillende structuren in het lichaam.

Een belangrijk onderdeel daarvan is de extracellulaire matrix.

Dat is het materiaal rondom de cellen.

Deze matrix bestaat uit verschillende eiwitten en andere moleculen.

Collageen is daarvan één van de belangrijkste structurele componenten.

Je kunt de extracellulaire matrix enigszins zien als het raamwerk waarin cellen zich bevinden.

Maar ook dat raamwerk is actief.

Cellen communiceren met hun omgeving en de extracellulaire matrix wordt voortdurend opgebouwd en aangepast.

Is collageen hetzelfde als elastine?

Nee.

Collageen en elastine komen allebei voor in de extracellulaire matrix, maar hebben verschillende eigenschappen.

Collageen is vooral belangrijk voor treksterkte en structuur.

Elastine heeft juist eigenschappen waardoor weefsels kunnen uitrekken en daarna weer terugveren.

In bijvoorbeeld de huid werken verschillende structurele eiwitten samen.

Een gezonde huid bestaat dus niet simpelweg uit zoveel mogelijk collageen.

Waarom zijn collageensupplementen zo populair geworden?

De afgelopen jaren is de belangstelling voor collageensupplementen sterk gegroeid.

Dat komt mede doordat er steeds meer onderzoek wordt gedaan naar collageenpeptiden binnen onderwerpen zoals:

• huid;

• botten;

• pezen;

• gewrichten;

• sport en herstel.

Tegelijkertijd is collageen inmiddels ook een enorme marketingterm geworden.

Je vindt collageen in poeders, drankjes, shots, repen, gummies en allerlei beautyproducten.

Daarbij wordt soms de indruk gewekt dat ieder collageenproduct ongeveer hetzelfde doet.

Dat klopt niet.

Is ieder collageensupplement hetzelfde?

Nee.

En precies daar wordt het interessant.

Collageensupplementen kunnen verschillen in:

• de dierlijke bron;

• het type collageen;

• de manier waarop het collageen is verwerkt;

• de grootte en samenstelling van de peptiden;

• de hoeveelheid per dagdosering;

• de gebruikte grondstof;

• het onderzoek dat met die specifieke grondstof is uitgevoerd.

Zo bestaan er collageenproducten uit rund, vis en kip.

Daarnaast bestaat er een belangrijk verschil tussen gehydrolyseerde collageenpeptiden en bijvoorbeeld ongedenatureerd type-II-collageen.

Dat zijn niet zomaar twee verschillende verpakkingen van hetzelfde product.

Heb je een collageensupplement nodig?

Niet automatisch.

Het lichaam maakt zelf collageen en daarvoor gebruikt het bouwstoffen uit onze voeding.

Een supplement is dus niet noodzakelijk omdat collageen een belangrijk eiwit in het lichaam is.

Dat onderscheid vind ik belangrijk.

Een stof is belangrijk voor het lichaam betekent niet automatisch dat iedereen die stof als supplement nodig heeft.

Of collageensuppletie interessant kan zijn, hangt af van het doel, het product, de gebruikte hoeveelheid en de beschikbare wetenschappelijke onderbouwing.

Daar gaan we in de volgende blog veel dieper op in.

Waar kijk ik eerst naar vóór een collageensupplement?

Voordat ik naar een collageenpot kijk, kijk ik liever eerst naar de basis.

Krijg je voldoende eiwitten binnen?

Eet je gevarieerd?

Krijg je voldoende vitamine C binnen uit bijvoorbeeld groenten en fruit?

Beweeg je regelmatig?

Hoe ziet je slaap en herstel eruit?

Rook je?

Hoe ga je om met overmatige blootstelling aan de zon?

Dat zijn misschien minder spectaculaire vragen dan welk collageenmerk de kleinste peptiden heeft, maar voor het grotere plaatje zijn ze minstens zo belangrijk.

Wat ik vooral wil dat je onthoudt

Collageen is geen trendy stof die is bedacht door de supplementenindustrie.

Het is een lichaamseigen structureel eiwit dat een fundamenteel onderdeel vormt van onder andere huid, botten, pezen en kraakbeen. Collageenmoleculen hebben een karakteristieke drievoudige helix en zijn rijk aan aminozuren zoals glycine, proline en hydroxyproline.

Ons lichaam maakt collageen zelf.

Daarvoor zijn bouwstoffen uit voeding nodig en vitamine C speelt een aantoonbare rol bij de normale collageenvorming.

Tegelijkertijd verandert de collageenstofwisseling gedurende het leven en kunnen leefstijlfactoren invloed hebben op de weefsels waarin collageen aanwezig is.

Dat maakt collageen een interessant onderwerp.

Maar om te begrijpen wat een collageensupplement vervolgens wel en niet kan betekenen, moeten we nog een stap verder.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Gebruik je collageen of twijfel je tussen verschillende supplementen? Dan kan ik met je meekijken naar het doel, de samenstelling en hoe een supplement past binnen jouw totale voedings- en leefstijlpatroon.

Neem contact met mij op →

Conclusie

Collageen is het meest voorkomende structurele eiwit in het menselijk lichaam en vormt een belangrijk onderdeel van de extracellulaire matrix van verschillende weefsels.

Het komt onder andere voor in de huid, botten, pezen en kraakbeen.

Ons lichaam maakt collageen zelf uit aminozuren. Daarbij zijn vooral glycine en proline kenmerkende aminozuren binnen de collageenstructuur en speelt vitamine C een essentiële rol tijdens bepaalde stappen van de normale collageenvorming.

Collageen is bovendien geen enkele stof. Er bestaan minstens 28 verschillende typen, die ieder op verschillende plaatsen en in verschillende structuren kunnen voorkomen.

En juist dat brengt ons bij de supplementen.

Want wat is het verschil tussen type I, II en III? Wat zijn gehydrolyseerde collageenpeptiden? Is viscollageen beter dan rundercollageen? En wat betekenen namen zoals Verisol®, Fortigel®, UC-II®, Peptan® en Naticol® eigenlijk?

Dat bekijken we in de volgende kennisbankblog:

Collageensupplementen: soorten, collageenpeptiden en toepassingen.