Andropauze: bestaat de mannelijke overgang?

Bestaat de andropauze dan wel?

Als algemene term wordt andropauze veel gebruikt, maar medisch gezien is het geen echte tegenhanger van de menopauze.

Er bestaat namelijk geen duidelijk moment waarop bij alle mannen de hormoonproductie stopt.

De veranderingen verlopen meestal geleidelijk.

Bij sommige mannen blijven de testosteronwaarden tot op hogere leeftijd behoorlijk stabiel.

Bij anderen dalen ze sterker.

Dat verschil wordt niet alleen door leeftijd bepaald.

Ook gezondheid en leefstijl spelen mee.

Wat gebeurt er met testosteron als mannen ouder worden?

Gemiddeld zien we dat testosteronwaarden met het ouder worden geleidelijk kunnen afnemen.

Maar dat betekent niet dat iedere man automatisch een tekort krijgt.

De uiteindelijke waarde wordt mede beïnvloed door factoren zoals:

• lichaamsgewicht;

• spiermassa;

• slaap;

• chronische ziekte;

• medicatie;

• alcoholgebruik;

• metabole gezondheid;

• lichamelijke activiteit.

Daarom kan een man van 70 prima testosteronwaarden hebben, terwijl een jongere man door ziekte, obesitas of andere factoren juist relatief lage waarden kan hebben.

Leeftijd alleen is dus geen diagnose.

Wanneer spreken we van een echt testosterontekort?

Een medisch testosterontekort heet hypogonadisme.

Daarvoor is meer nodig dan alleen klachten.

Er moet sprake zijn van:

passende klachten + herhaald lage testosteronwaarden

Dat is belangrijk, want veel klachten die aan “de andropauze” worden toegeschreven zijn erg algemeen.

Denk aan:

• vermoeidheid;

• minder motivatie;

• minder spierkracht;

• gewichtstoename;

• slechter herstel;

• somberheid.

Die klachten kunnen ook andere oorzaken hebben.

Welke klachten passen sterker bij een testosterontekort?

Sommige klachten zijn specifieker dan andere.

Vooral seksuele klachten kunnen meer richting geven.

Denk aan:

• duidelijk verminderd libido;

• minder spontane ochtenderecties;

• verminderde seksuele functie;

• vruchtbaarheidsproblemen.

Daarnaast kunnen bij een daadwerkelijk tekort ook voorkomen:

• afname van spiermassa;

• verminderde botmassa;

• lagere rodebloedcelproductie;

• vermoeidheid;

• afgenomen lichamelijke kracht.

Maar ook deze klachten moeten altijd in samenhang worden beoordeeld.

Waarom is vermoeidheid zo'n slechte graadmeter?

Omdat vermoeidheid ontzettend veel oorzaken kan hebben.

Bijvoorbeeld:

• slaaptekort;

• slaapapneu;

• bloedarmoede;

• schildklierproblemen;

• depressie;

• chronische stress;

• chronische ziekte;

• medicatie;

• alcohol;

• onvoldoende energie-inname.

Daarom is:

“Ik ben moe, dus mijn testosteron is laag”

geen betrouwbare redenering.

Hetzelfde geldt voor buikvet.

Een toename van buikvet kan samengaan met lagere testosteronwaarden, maar bewijst op zichzelf geen testosterontekort.

Waarom moet testosteron meestal in de ochtend worden gemeten?

Testosteron volgt een dagritme.

Bij jongere mannen zijn de waarden meestal hoger in de ochtend en lager later op de dag.

Daarom wordt bloedonderzoek bij verdenking op testosterontekort doorgaans in de ochtend uitgevoerd.

Een meting later op de dag kan lager uitvallen zonder dat er daadwerkelijk sprake is van hypogonadisme.

Ook slaap speelt een rol.

Een slechte nacht kan de hormonale regulatie beïnvloeden.

Daarom moet een bloeduitslag altijd in context worden bekeken.

Waarom is één lage testosteronwaarde niet genoeg?

Testosteronwaarden kunnen van dag tot dag variëren.

Ze kunnen bijvoorbeeld tijdelijk lager uitvallen door:

• acute ziekte;

• slaaptekort;

• extreem energietekort;

• zware lichamelijke belasting;

• laboratoriumvariatie.

Daarom wordt een lage waarde meestal herhaald voordat er conclusies worden getrokken.

Bij een verdenking op hypogonadisme wil je dus niet alleen weten:

“Was testosteron één keer laag?”

maar:

“Is het op meerdere correcte metingen laag én passen de klachten daarbij?”

Wat is het verschil tussen totaal en vrij testosteron?

Het grootste deel van het testosteron in het bloed is gebonden aan transporteiwitten.

Vooral aan:

• SHBG;

• albumine.

Een klein deel circuleert als vrij testosteron.

Daarom kan een normale totaalwaarde soms een ander beeld geven wanneer SHBG sterk verhoogd of verlaagd is.

Dat betekent niet dat iedereen standaard vrij testosteron hoeft te laten bepalen.

Maar bij twijfel kan SHBG aanvullende informatie geven.

Wat is SHBG?

SHBG staat voor Sex Hormone-Binding Globulin.

Dit eiwit bindt testosteron in het bloed.

Wanneer SHBG hoog is, kan relatief minder testosteron vrij beschikbaar zijn.

Wanneer SHBG laag is, kan de verhouding juist andersom zijn.

SHBG kan onder andere veranderen door:

• leeftijd;

• leverfunctie;

• schildklierfunctie;

• lichaamsgewicht;

• insulinehuishouding;

• bepaalde medicijnen.

Daarom kan een arts bij twijfel niet alleen naar totaal testosteron kijken.

Hoe wordt onderzocht waar een testosterontekort vandaan komt?

Wanneer testosteron herhaald laag is, is de volgende vraag:

waar zit het probleem?

Zoals in de vorige blog besproken wordt testosteron aangestuurd via:

hypothalamus → GnRH → hypofyse → LH → testikels → testosteron

Bij verder onderzoek kunnen daarom onder andere LH en FSH worden gemeten.

Laag testosteron + hoog LH

Dat kan erop wijzen dat de testikels onvoldoende reageren op de hormonale aansturing.

De hypofyse probeert dan harder te stimuleren door meer LH af te geven.

Laag testosteron + laag of onvoldoende hoog LH

Dan kan het probleem hoger in de regelkring liggen, bijvoorbeeld bij hypothalamus of hypofyse.

Dit onderscheid is belangrijk, omdat niet elk testosterontekort dezelfde oorzaak heeft.

Is leeftijdsgerelateerd testosterontekort onvermijdelijk?

Nee.

Er is een gemiddeld leeftijdseffect, maar veel van de daling die bij mannen wordt gezien hangt ook samen met veranderingen in gezondheid.

Een belangrijke factor is obesitas.

Meer vetmassa, vooral rond de buik, hangt samen met lagere testosteronwaarden.

Dat heeft onder andere te maken met:

• veranderingen in insulinehuishouding;

• ontstekingssignalen;

• aromatase in vetweefsel;

• veranderingen in de hypothalamus-hypofyse-testis-as.

Daardoor kan een deel van de testosterondaling bij sommige mannen samenhangen met leefstijl en metabole gezondheid in plaats van puur met leeftijd.

Kan afvallen testosteron verbeteren?

Bij mannen met obesitas kunnen testosteronwaarden verbeteren wanneer lichaamsgewicht en vooral vetmassa afnemen.

Dat betekent niet dat gewichtsverlies altijd een medisch testosterontekort oplost.

Maar het laat wel zien dat de relatie twee kanten op werkt:

meer vetmassa kan testosteron verlagen

en:

verbetering van lichaamssamenstelling kan testosteronwaarden soms gunstig beïnvloeden.

Daarom is het zinvol om lichaamsgewicht en metabole gezondheid mee te nemen voordat de conclusie wordt getrokken dat iemand simpelweg “ouder wordt”.

Welke rol speelt slaap?

Slaap is belangrijk voor de normale hormonale regulatie.

Structureel slaaptekort kan testosteron beïnvloeden.

Daarnaast is slaapapneu bijzonder relevant.

Mannen met overgewicht hebben een hoger risico op obstructieve slaapapneu.

Dat kan klachten geven zoals:

• ernstige vermoeidheid;

• concentratieproblemen;

• minder energie;

• slechter herstel;

• verminderd libido.

Dat lijken precies de klachten die vaak aan de andropauze worden toegeschreven.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar testosteron te kijken.

Soms zit het probleem vooral in de slaap.

Heeft stress invloed?

Langdurige stress kan verschillende hormonale systemen beïnvloeden.

Maar ook hier geldt dat er niet één simpele keten bestaat:

stress → cortisol omhoog → testosteron omlaag.

De werkelijkheid is complexer.

Stress kan bijvoorbeeld ook indirect invloed hebben via:

• slechter slapen;

• meer alcoholgebruik;

• minder beweging;

• veranderingen in eetgedrag;

• minder herstel.

Daarom is stress vooral relevant als onderdeel van het totale leefstijlpatroon.

En alcohol?

Regelmatig veel alcohol drinken kan invloed hebben op:

• slaap;

• leverfunctie;

• hormoonhuishouding;

• lichaamsgewicht;

• vruchtbaarheid.

Daardoor kan alcohol indirect en bij grotere hoeveelheden ook direct ongunstig zijn voor de testosteronhuishouding.

Een paar glazen in het weekend betekent niet automatisch dat testosteron instort.

Maar structureel hoog alcoholgebruik hoort wel thuis in de beoordeling van hormonale gezondheid.

Wat doet krachttraining?

Krachttraining helpt bij het behoud van:

• spiermassa;

• spierkracht;

• botgezondheid;

• insulinegevoeligheid.

Dat is vooral op middelbare en hogere leeftijd belangrijk.

De tijdelijke testosteronstijging die na een zware training kan optreden is niet het belangrijkste mechanisme.

Veel relevanter is dat krachttraining de lichaamssamenstelling en metabole gezondheid ondersteunt.

Daardoor kan het indirect bijdragen aan omstandigheden waarin de hormoonhuishouding beter kan functioneren.

Kan voeding testosteron verhogen?

Voeding is nodig voor normale hormoonproductie.

Bij ernstig energietekort of duidelijke tekorten aan bepaalde voedingsstoffen kan de hormoonhuishouding worden verstoord.

Maar dat betekent niet dat extra hoeveelheden zink, magnesium of vitamine D bij iedere man testosteron sterk verhogen.

Bij een tekort kan correctie zinvol zijn.

Bij een goede voedingsstatus geldt niet:

meer supplementen = meer testosteron.

Daarom heeft het weinig zin om zonder reden een rijtje “testosteronboosters” te gebruiken.

Bestaan natuurlijke testosteronboosters?

Er worden veel supplementen verkocht met claims rondom testosteron.

Denk aan:

• tribulus;

• fenegriek;

• ashwagandha;

• zink;

• magnesium;

• vitamine D.

Voor de meeste van deze producten is het bewijs voor een sterke verhoging van testosteron bij gezonde mannen beperkt of inconsistent.

Een supplement kan een tekort corrigeren of in een specifieke situatie mogelijk een klein effect hebben.

Dat is iets anders dan een klinisch testosterontekort behandelen.

Wanneer kan testosterontherapie worden overwogen?

Bij een aantoonbaar testosterontekort met passende klachten kan een arts testosterontherapie overwegen.

Dat gebeurt niet alleen op basis van leeftijd.

Er moet eerst goed worden onderzocht:

• zijn de waarden werkelijk laag?;

• zijn de klachten passend?;

• wat is de oorzaak?;

• zijn er redenen waarom behandeling ongeschikt is?

Testosterontherapie kan vervolgens bijvoorbeeld verbetering geven bij bepaalde klachten die daadwerkelijk door hypogonadisme worden veroorzaakt.

Maar het is geen algemene anti-agingbehandeling.

Waarom is testosterontherapie niet hetzelfde als “optimaliseren”?

Op sociale media wordt testosteron soms gepresenteerd alsof iedere man zich beter zou voelen wanneer zijn waarde naar de bovenkant van de referentie wordt gebracht.

Daar is geen goede medische basis voor.

Het doel van behandeling is niet:

zo hoog mogelijk testosteron

maar:

een echt tekort behandelen en klachten verbeteren binnen een veilige fysiologische situatie.

Testosteron kan namelijk ook bijwerkingen geven.

Wat gebeurt er met de eigen productie tijdens testosterontherapie?

Wanneer testosteron van buitenaf wordt toegediend, merkt het brein dat er voldoende testosteron aanwezig is.

De productie van GnRH en LH kan daardoor afnemen.

De testikels krijgen vervolgens minder stimulatie.

Daardoor kunnen:

• de eigen testosteronproductie afnemen;

• de testikels kleiner worden;

• de zaadcelproductie sterk verminderen.

Dit is vooral belangrijk voor mannen die nog kinderen willen.

Testosterontherapie is dus niet simpelweg een sterkere versie van een voedingssupplement.

Het grijpt daadwerkelijk in op de hormonale regelkring.

Wat gebeurt er met vruchtbaarheid?

Testosteron is belangrijk voor normale zaadcelproductie, maar paradoxaal genoeg kan testosteron van buitenaf de vruchtbaarheid juist verminderen.

Dat komt doordat een hoge lokale testosteronconcentratie in de testikels nodig is voor spermaproductie.

Die lokale productie wordt aangestuurd door LH en FSH.

Wanneer externe testosteron de eigen LH- en FSH-afgifte onderdrukt, kan de spermaproductie sterk dalen.

Daarom moet een kinderwens altijd worden besproken voordat testosterontherapie wordt gestart.

Wanneer moet een man naar de huisarts?

Wanneer klachten langdurig aanwezig zijn of duidelijk veranderen, is het verstandig om ze te laten beoordelen.

Vooral bij:

• duidelijk verminderd libido;

• opvallend minder ochtenderecties;

• erectieproblemen;

• duidelijke afname van spiermassa of kracht;

• onverklaarde vermoeidheid;

• vruchtbaarheidsproblemen;

• botontkalking of onverwachte botbreuken.

Maar ook hier geldt:

de arts kijkt niet alleen naar testosteron.

Andere oorzaken moeten eveneens worden overwogen.

Wat wordt bij onderzoek mogelijk meegenomen?

Afhankelijk van klachten en situatie kan een arts bijvoorbeeld kijken naar:

• testosteron;

• SHBG;

• LH;

• FSH;

• bloedbeeld;

• schildklierfunctie;

• glucosehuishouding;

• lever- en nierfunctie;

• medicatie;

• slaap;

• lichaamsgewicht.

Niet iedereen heeft al deze onderzoeken nodig.

Het belangrijkste is dat de beoordeling breder is dan één losse testosteronwaarde.

De orthomoleculaire blik op de 'andropauze'

Binnen een orthomoleculaire benadering is het zinvol om factoren te ondersteunen die belangrijk zijn voor gezond ouder worden.

Denk aan:

• voldoende eiwit;

• krachttraining;

• gezonde lichaamssamenstelling;

• voldoende slaap;

• volwaardige voeding;

• voldoende vitamine- en mineraleninname;

• matig alcoholgebruik;

• stress en herstel in balans.

Maar daarbij moet een belangrijk onderscheid worden gemaakt.

Leefstijl kan normale hormoonregulatie ondersteunen.

Leefstijl kan niet ieder medisch testosterontekort oplossen.

Wanneer klachten passen bij hypogonadisme, hoort eerst te worden vastgesteld of er werkelijk sprake is van lage testosteronwaarden en waardoor dat komt.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Heb je na het lezen van deze blog vragen of wil je meer overzicht in jouw situatie? Dan kun je gerust contact met mij opnemen.

Neem contact met mij op →

Conclusie

De zogenaamde andropauze is niet rechtstreeks vergelijkbaar met de menopauze.

Bij mannen bestaat meestal geen duidelijk moment waarop de hormoonproductie stopt.

Testosteron kan geleidelijk veranderen met het ouder worden, maar hoeveel het daalt verschilt sterk per persoon.

Bovendien spelen factoren zoals:

• lichaamsgewicht;

• slaap;

• ziekte;

• medicatie;

• beweging;

• metabole gezondheid

een belangrijke rol.

Daarom heeft niet iedere man boven de vijftig een “andropauze”.

Een echt testosterontekort wordt pas aannemelijk wanneer passende klachten samengaan met herhaald lage testosteronwaarden.

Vermoeidheid, buikvet of minder motivatie alleen zijn daarvoor niet voldoende.

De belangrijkste vraag is daarom niet:

“Ben ik in de mannelijke overgang?”

maar:

“Zijn mijn klachten werkelijk het gevolg van een testosterontekort, of speelt er iets anders?”

En juist dat onderscheid voorkomt dat normaal ouder worden, leefstijlproblemen en een medisch hormoontekort allemaal onder dezelfde noemer worden geplaatst.