Wat is insuline?

Insuline is een peptidehormoon dat wordt geproduceerd door de bètacellen van de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier.

De alvleesklier ligt achter de maag en heeft zowel een functie binnen de spijsvertering als binnen het hormoonstelsel.

In de eilandjes van Langerhans bevinden zich verschillende hormoonproducerende cellen.

Twee belangrijke voorbeelden zijn:

• bètacellen, die insuline produceren;

• alfacellen, die glucagon produceren.

Insuline en glucagon spelen allebei een belangrijke rol bij de regulatie van onze energie- en glucosehuishouding.

Wat gebeurt er na een maaltijd?

Stel dat je een maaltijd eet met koolhydraten.

Tijdens de spijsvertering worden verteerbare koolhydraten afgebroken tot kleinere suikermoleculen. Glucose wordt vervolgens vanuit de darm in het bloed opgenomen.

Daardoor kan de bloedglucose na de maaltijd stijgen.

De bètacellen in de alvleesklier kunnen deze verandering waarnemen en reageren door meer insuline af te geven.

Insuline reist vervolgens via het bloed naar verschillende weefsels.

Daar bindt het aan insulinereceptoren op cellen.

En precies daar begint het signaal van insuline.

Hoe werkt insuline?

Je kunt insuline voor het gemak zien als een boodschapper.

Wanneer insuline zich aan zijn receptor bindt, wordt in de cel een reeks signalen geactiveerd.

In skeletspieren en vetweefsel zorgt deze signalering er onder andere voor dat meer GLUT4-glucosetransporters naar het celoppervlak worden gebracht.

Daardoor kan glucose gemakkelijker vanuit het bloed de cel binnengaan.

Vooral skeletspieren zijn belangrijk voor de verwerking van glucose na een maaltijd.

Maar insuline doet meer dan alleen een deur voor glucose openen.

Wat doet insuline in de spieren?

Onze spieren kunnen glucose gebruiken als brandstof.

Na een maaltijd stimuleert insuline de opname van glucose door spiercellen. Een deel daarvan kan direct worden gebruikt voor energie.

Een ander deel kan worden opgeslagen als glycogeen.

Glycogeen kun je zien als een voorraad van glucosemoleculen.

Spieren kunnen deze voorraad later zelf gebruiken, bijvoorbeeld tijdens lichamelijke activiteit.

Insuline is daarnaast een anabool hormoon en beïnvloedt ook processen rondom eiwitopbouw en -afbraak.

Het is dus veel meer dan alleen een ‘bloedsuikerhormoon’.

Wat doet insuline in de lever?

De lever verdient een aparte uitleg, omdat de situatie hier anders is dan in spieren en vetweefsel.

Levercellen hebben geen insuline nodig om glucose via GLUT4 binnen te laten.

Toch heeft insuline een grote invloed op wat de lever met glucose en andere voedingsstoffen doet.

Na een maaltijd helpt insuline de stofwisseling richting opslag en gebruik van voedingsstoffen te sturen.

Het stimuleert onder andere de vorming van glycogeen en helpt de productie en afgifte van glucose door de lever te onderdrukken.

Tijdens een periode zonder voeding kan de lever juist glucose beschikbaar maken voor het bloed.

De lever werkt daarmee als een belangrijk regelorgaan binnen onze glucosehuishouding.

Wat doet insuline in vetweefsel?

Ook vetweefsel reageert op insuline.

Insuline stimuleert onder andere de opname van glucose in vetcellen en remt de afbraak van opgeslagen vetten.

Dat laatste wordt soms gebruikt om insuline als een ‘dikmakend hormoon’ neer te zetten.

Maar ook dat is een te simpele voorstelling.

Na een maaltijd bevindt het lichaam zich tijdelijk meer in een toestand van gebruik en opslag van voedingsstoffen. Tussen maaltijden verschuift die stofwisseling weer.

Opslaan en vrijmaken zijn allebei normale onderdelen van onze energiehuishouding.

Dat insuline vetafbraak tijdelijk remt, betekent daarom niet dat iedere stijging van insuline automatisch tot gewichtstoename leidt.

De energiebalans over langere tijd is veel complexer.

Insuline is een opslaghormoon

Insuline wordt regelmatig een anabool hormoon genoemd.

Anabool betekent dat het betrokken is bij processen waarbij het lichaam stoffen opbouwt of opslaat.

Insuline stimuleert bijvoorbeeld processen rondom:

• glycogeenopslag;

• glucosegebruik;

• vetopslag;

• eiwitstofwisseling.

Tegelijkertijd remt het verschillende processen waarbij opgeslagen energie wordt vrijgemaakt.

Dat is na een maaltijd heel logisch.

Er zijn voedingsstoffen beschikbaar en het lichaam moet bepalen wat direct gebruikt kan worden en wat voor later wordt opgeslagen.

Wat gebeurt er tussen maaltijden?

Insuline is niet altijd even hoog.

Wanneer langere tijd niet wordt gegeten en de bloedglucose lager wordt, neemt de insulineafgifte doorgaans af.

Andere hormonen worden dan relatief belangrijker.

Een daarvan is glucagon.

Glucagon helpt onder andere om de lever glucose beschikbaar te laten maken wanneer dat nodig is.

Je kunt insuline en glucagon daarom zien als twee belangrijke onderdelen van een groter regelsysteem.

Ze zijn geen simpele aan/uit-knoppen en ook geen vijanden van elkaar.

Samen helpen ze het lichaam om zich aan te passen aan de gevoede en nuchtere toestand.

Insuline werkt samen met andere hormonen

Naast glucagon zijn ook andere hormonen betrokken bij de energiehuishouding.

Denk bijvoorbeeld aan:

• adrenaline;

• cortisol;

• groeihormoon.

Tijdens lichamelijke inspanning, vasten, slaap en stress veranderen verschillende hormonale signalen.

Onze glucosehuishouding wordt dus niet door één hormoon geregeld.

Het is een voortdurend samenspel.

Wat betekent insulinegevoeligheid?

Een belangrijk begrip binnen dit onderwerp is insulinegevoeligheid.

Daarmee wordt bedoeld hoe gevoelig lichaamsweefsels reageren op het signaal van insuline.

Wanneer weefsels goed op insuline reageren, kan een bepaalde hoeveelheid insuline een passende reactie veroorzaken.

Maar die gevoeligheid is niet altijd precies hetzelfde.

Insulinegevoeligheid kan onder andere verschillen tussen weefsels en veranderen onder invloed van fysiologische omstandigheden.

Wat is insulineresistentie?

Bij insulineresistentie reageren bepaalde weefsels minder goed op insuline.

Het lichaam kan hier aanvankelijk op reageren door meer insuline te produceren.

Daardoor kan de bloedglucose gedurende een bepaalde periode nog binnen de normale grenzen blijven terwijl er wel meer insuline nodig is.

Insulineresistentie is geen kwestie van één cel die simpelweg ‘de deur voor insuline dichtdoet’.

Het is een complex fysiologisch proces waarbij onder andere lever, skeletspieren en vetweefsel betrokken kunnen zijn.

Factoren zoals genetische aanleg, hoeveelheid en verdeling van lichaamsvet, lichamelijke activiteit, voeding, slaap, leeftijd en bepaalde aandoeningen kunnen hierbij een rol spelen.

Is insulineresistentie hetzelfde als diabetes?

Nee.

Insulineresistentie en diabetes zijn niet hetzelfde.

Insulineresistentie speelt wel een belangrijke rol bij het ontstaan van diabetes type 2.

In het begin kan de alvleesklier vaak extra insuline produceren om de verminderde gevoeligheid te compenseren.

Wanneer de regulatie van de bloedglucose uiteindelijk onvoldoende kan worden gehandhaafd, kunnen glucosewaarden toenemen.

Diabetes wordt vastgesteld aan de hand van medische criteria en bloedonderzoek.

Je kunt dus niet aan bijvoorbeeld vermoeidheid, trek in zoet of gewichtstoename alleen zien of iemand insulineresistent is.

En diabetes type 1?

Diabetes type 1 heeft een andere achtergrond.

Bij diabetes type 1 zijn de insulineproducerende bètacellen door een auto-immuunproces beschadigd.

Daardoor kan het lichaam onvoldoende of uiteindelijk vrijwel geen eigen insuline meer produceren.

Mensen met diabetes type 1 hebben daarom insuline als medicatie nodig.

Dat onderstreept meteen waarom insuline geen hormoon is dat we moeten proberen te vermijden.

Zonder voldoende insuline kan het lichaam de stofwisseling niet normaal reguleren.

Moet je insulinepieken voorkomen?

Niet iedere stijging van insuline na het eten is een probleem.

Na een maaltijd hoort insuline te reageren.

Dat is onderdeel van de normale fysiologie.

De grootte en duur van de glucose- en insulinerespons hangen onder andere af van:

• de hoeveelheid koolhydraten;

• het type koolhydraten;

• de verwerking van het voedingsmiddel;

• de samenstelling van de maaltijd;

• de hoeveelheid eiwit en vet;

• vezels;

• lichamelijke activiteit;

• individuele stofwisseling.

Het doel van gezonde voeding is daarom niet om iedere stijging van insuline te voorkomen.

Ik kijk liever naar de kwaliteit van het totale voedingspatroon.

Welke rol spelen koolhydraten?

Koolhydraten hebben tegenwoordig soms een slechte reputatie vanwege hun relatie met glucose en insuline.

Maar koolhydraten vormen een normale energiebron.

Belangrijker is waar die koolhydraten vandaan komen.

Volkoren graanproducten, peulvruchten, groenten en fruit leveren bijvoorbeeld naast koolhydraten ook vezels en allerlei micronutriënten.

Frisdrank en snoep kunnen eveneens veel koolhydraten bevatten, maar hebben een heel andere voedingswaarde.

Daarom zegt alleen het aantal gram koolhydraten niet alles over de kwaliteit van een voedingsmiddel.

Eiwitten kunnen óók insuline stimuleren

Een interessant detail is dat insuline niet uitsluitend reageert op koolhydraten.

Ook bepaalde aminozuren uit eiwitten kunnen de afgifte van insuline stimuleren.

Dat is opnieuw een goede reden om insuline niet automatisch als iets negatiefs te zien.

Na een maaltijd helpt insuline het lichaam om verschillende voedingsstoffen te verwerken.

Het gaat dus om een bredere reactie op voeding.

Beweging en insulinegevoeligheid

Lichamelijke activiteit is bijzonder interessant binnen de glucosehuishouding.

Tijdens beweging hebben spieren meer energie nodig en neemt de glucoseopname door spierweefsel toe.

Spiercontractie kan bovendien via mechanismen die deels onafhankelijk zijn van insuline de opname van glucose door spiercellen stimuleren.

Regelmatige lichamelijke activiteit hangt daarnaast samen met een betere insulinegevoeligheid.

Dat maakt bewegen één van de belangrijkste leefstijlfactoren binnen een gezonde stofwisseling.

Zowel duurbeweging als spierversterkende activiteiten kunnen daarin een plek hebben.

Waarom spiermassa interessant is

Spieren zijn niet alleen belangrijk voor kracht en beweging.

Skeletspierweefsel speelt ook een grote rol bij de verwerking en opslag van glucose.

Dat maakt het onderhouden van spiermassa gedurende het leven interessant binnen de bredere metabole gezondheid.

Je hoeft daarvoor overigens geen bodybuilder te worden.

Regelmatig bewegen en spierversterkende oefeningen passen al binnen een gezonde leefstijl.

Slaap en insulinegevoeligheid

Ook slaap en stofwisseling zijn met elkaar verbonden.

Onvoldoende of verstoorde slaap kan invloed hebben op verschillende processen die betrokken zijn bij glucose- en energieregulatie.

Daarom kijk ik bij metabole gezondheid niet alleen naar wat iemand eet.

Slaap, beweging, herstel en dagritme horen eveneens bij het grotere geheel.

En stress?

Ook stress kan tijdelijk invloed hebben op de glucosehuishouding.

Hormonen zoals adrenaline en cortisol kunnen ervoor zorgen dat energie beschikbaar komt wanneer het lichaam die nodig denkt te hebben.

Dat is tijdens een acute stressreactie logisch.

Bij langdurige stress wordt het beeld ingewikkelder, omdat ook slaap, beweging en eetgedrag kunnen veranderen.

Daarom heb ik binnen deze kennisbank een aparte blog over stress en hormonen.

Moet je vaak kleine maaltijden eten om insuline stabiel te houden?

Niet per se.

Er bestaat geen universele maaltijdverdeling die voor iedereen noodzakelijk is om insuline ‘stabiel’ te houden.

Sommige mensen voelen zich prettig bij drie hoofdmaaltijden, anderen eten vaker of anders verdeeld.

Wat passend is, hangt af van onder andere energiebehoefte, gezondheid, medicatie, sport en persoonlijke voorkeur.

Belangrijker dan een magisch aantal maaltijden vind ik de kwaliteit en hoeveelheid van het totale voedingspatroon.

Kunnen supplementen de insulinegevoeligheid ondersteunen?

Hier zou ik voorzichtig mee omgaan.

Supplementen met bijvoorbeeld chroom, magnesium, berberine en verschillende plantenextracten worden regelmatig aangeboden voor de bloedsuikerstofwisseling.

Voor sommige voedingsstoffen bestaan toegestane gezondheidsclaims.

Chroom draagt bijvoorbeeld bij aan de instandhouding van normale bloedsuikergehalten en aan een normaal metabolisme van macronutriënten.

Magnesium draagt onder andere bij aan een normale energiestofwisseling.

Maar een toegestane voedingsclaim betekent niet automatisch dat extra suppletie bij iemand zonder tekort de insulinegevoeligheid verbetert.

En een supplement is zeker geen vervanging voor diabetesmedicatie.

Bij diabetes of gebruik van glucoseverlagende medicatie is extra voorzichtigheid belangrijk, omdat sommige supplementen invloed kunnen hebben op de glucosehuishouding of kunnen wisselwerken met medicatie.

Wat kan ik zelf doen voor een gezonde stofwisseling?

Ik kijk liever naar het totale leefstijlpatroon dan naar één truc om insuline zo laag mogelijk te houden.

Een goede basis bestaat onder andere uit:

• voldoende bewegen;

• regelmatig spierversterkende activiteiten doen;

• voornamelijk kiezen voor voedzame, vezelrijke voedingsmiddelen;

• voldoende groenten en fruit eten;

• regelmatig peulvruchten en volkorenproducten gebruiken;

• voldoende eiwitten binnenkrijgen;

• passende hoeveelheden energie eten;

• voldoende slapen;

• niet roken;

• terughoudend omgaan met alcohol.

Je hoeft insuline daarbij niet te bestrijden.

Het doel is een lichaam dat passend kan reageren op voeding, beweging, rust en andere omstandigheden.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Verhoogde bloedglucose kan lange tijd weinig duidelijke klachten geven.

Bij sterk verhoogde waarden kunnen klachten ontstaan zoals veel dorst, veel plassen, vermoeidheid of onbedoeld gewichtsverlies.

Deze klachten kunnen ook andere oorzaken hebben.

Heb je klachten, behoor je tot een risicogroep of maak je je zorgen over je bloedglucose, bespreek dit dan met je huisarts.

Diabetes en prediabetes worden vastgesteld met daarvoor geschikte medische onderzoeken en niet op basis van een symptomenlijst op internet.

Veelgestelde vragen over insuline

Wat doet insuline precies?

Insuline helpt het lichaam om voedingsstoffen na een maaltijd te verwerken. Het stimuleert onder andere glucoseopname in spieren en vetweefsel, bevordert glycogeenopslag en remt de glucoseproductie door de lever.

Waar wordt insuline gemaakt?

Insuline wordt geproduceerd door de bètacellen in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier.

Is insuline slecht?

Nee. Insuline is een essentieel hormoon. Een stijging van insuline na een maaltijd is een normale fysiologische reactie.

Wat is insulineresistentie?

Bij insulineresistentie reageren bepaalde lichaamsweefsels minder gevoelig op het signaal van insuline. Het lichaam kan dit aanvankelijk compenseren door meer insuline te produceren.

Is insulineresistentie hetzelfde als diabetes?

Nee. Insulineresistentie kan een belangrijke rol spelen bij diabetes type 2, maar beide begrippen betekenen niet hetzelfde.

Moet ik koolhydraten vermijden om mijn insuline laag te houden?

Voor gezonde mensen is het niet nodig om koolhydraten volledig te vermijden om insuline zo laag mogelijk te houden. De kwaliteit, hoeveelheid en totale samenstelling van het voedingspatroon zijn belangrijker.

Reageert insuline alleen op suiker?

Nee. Glucose is een belangrijke prikkel voor insulineafgifte, maar ook andere voedingsstoffen en signalen vanuit het spijsverteringsstelsel kunnen de insulinerespons beïnvloeden.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Wil je meer inzicht in je voedingspatroon of kijken hoe voeding, beweging, slaap en dagelijkse gewoonten binnen jouw situatie op elkaar aansluiten? Dan kan ik met je meedenken.

Bij diabetes, afwijkende bloedglucosewaarden of medicatie blijft begeleiding door de huisarts of behandelend zorgverlener belangrijk.

Neem contact met mij op →

Tot slot

Insuline is geen hormoon dat we moeten proberen uit te schakelen of voortdurend zo laag mogelijk moeten houden.

Het is een onmisbare boodschapper binnen onze stofwisseling.

Na een maaltijd helpt insuline het lichaam om voedingsstoffen te verwerken. In spieren en vetweefsel stimuleert het onder andere de glucoseopname. In de lever beïnvloedt het de opslag en productie van glucose. Daarnaast heeft insuline invloed op de vet- en eiwitstofwisseling.

Samen met glucagon en andere hormonen helpt insuline het lichaam voortdurend schakelen tussen eten, opslaan, gebruiken en periodes zonder voeding.

Daarom kijk ik liever naar insulinegevoeligheid en metabole gezondheid dan naar het vermijden van iedere ‘insulinepiek’.

Voeding speelt daarin een rol, maar ook beweging, spiermassa, slaap, energiebalans en andere leefstijlfactoren zijn onderdeel van het grotere geheel.

In de volgende blog gaan we terug naar een hormoon dat we bij stress al kort zijn tegengekomen:

Cortisol en de hormoonbalans: waarom cortisol veel meer is dan alleen een stresshormoon.