Acute en chronische ontstekingen uitgelegd

Wat is een ontsteking?

Een ontsteking is een biologische reactie van het lichaam op een schadelijke prikkel. Dat kan bijvoorbeeld een bacterie, virus, wond, splinter, verbranding, allergische reactie of andere vorm van weefselschade zijn.

Het afweersysteem probeert daarbij drie dingen te bereiken:

• de schadelijke prikkel herkennen en begrenzen;
• beschadigde cellen en ziekteverwekkers opruimen;
• herstel van het weefsel mogelijk maken.

Dit proces wordt aangestuurd door een ingewikkelde samenwerking tussen afweercellen, bloedvaten en signaalstoffen. Tot deze signaalstoffen behoren onder andere cytokinen, chemokinen, prostaglandinen en histamine.

Deze stoffen helpen afweercellen om met elkaar te communiceren. Ze beïnvloeden onder meer de doorbloeding, de doorlaatbaarheid van bloedvaten en de verplaatsing van afweercellen naar de plaats waar ze nodig zijn.

Een ontsteking is dus niet hetzelfde als een infectie. Een infectie wordt veroorzaakt door micro-organismen, zoals bacteriën, virussen, schimmels of parasieten. Een infectie kan een ontstekingsreactie veroorzaken, maar een ontsteking kan ook ontstaan zonder dat er sprake is van een infectie. Denk bijvoorbeeld aan een verstuikte enkel, een splinter of een auto-immuunreactie.

Wat is een acute ontsteking?

Een acute ontsteking ontstaat meestal snel. Vaak binnen enkele minuten of uren nadat het lichaam beschadiging of een mogelijke bedreiging heeft waargenomen.

Een herkenbaar voorbeeld is een wondje in de huid. Beschadigde cellen geven alarmsignalen af. Hierdoor verwijden plaatselijke bloedvaten zich en neemt de doorlaatbaarheid van de vaatwand toe. Bloedplasma en afweercellen kunnen daardoor gemakkelijker naar het beschadigde gebied bewegen.

Vooral neutrofielen behoren tot de eerste afweercellen die arriveren. Zij kunnen micro-organismen opnemen en helpen bij het opruimen van beschadigd materiaal. Later spelen ook macrofagen een belangrijke rol. Deze cellen ruimen achtergebleven resten op en zijn betrokken bij de overgang van ontsteking naar herstel.

Een acute ontsteking verloopt dus grofweg als volgt:

schadelijke prikkel → alarmsignalen → doorbloeding en afweeractiviteit → opruiming → herstel en afremming

In werkelijkheid is dit proces veel ingewikkelder, maar het laat wel zien dat niet alleen het activeren van een ontsteking belangrijk is. Het lichaam moet de reactie daarna ook actief beëindigen.

De vijf klassieke ontstekingsverschijnselen

Een plaatselijke acute ontsteking kan gepaard gaan met vijf bekende verschijnselen:

• roodheid;
• warmte;
• zwelling;
• pijn;
• tijdelijk functieverlies.

Roodheid en warmte ontstaan doordat de bloedvaten wijder worden en er meer bloed naar het gebied stroomt. Zwelling ontstaat doordat vocht en eiwitten uit de bloedbaan gemakkelijker het omliggende weefsel bereiken.

Pijn kan worden veroorzaakt door druk van de zwelling en door signaalstoffen die zenuwuiteinden gevoeliger maken. Het aangedane lichaamsdeel kan daardoor tijdelijk minder goed functioneren. Dat heeft ook een beschermende functie: pijn zorgt er bijvoorbeeld voor dat je een gewonde enkel minder zwaar belast.

Niet iedere acute ontsteking geeft al deze verschijnselen. Dat hangt onder andere af van de oorzaak, de plaats in het lichaam en de intensiteit van de reactie.

Een acute ontsteking is meestal nuttig

De klachten van een acute ontsteking kunnen vervelend zijn, maar de reactie heeft doorgaans een duidelijk doel. Zonder ontstekingsreacties zou het lichaam veel minder goed in staat zijn om infecties te begrenzen, beschadigd weefsel op te ruimen en wonden te herstellen.

Een acute ontsteking is daarom niet iets wat onder alle omstandigheden zo krachtig mogelijk onderdrukt moet worden. De reactie moet vooral in verhouding staan tot de prikkel en op het juiste moment weer worden afgeremd.

Bij een goed gereguleerd proces verschuift de activiteit na verloop van tijd van verdediging en opruiming naar herstel. Afweercellen veranderen daarbij van functie en er worden stoffen gevormd die bijdragen aan het beëindigen van de ontstekingsreactie.

Dat noemen we ook wel de resolutie van een ontsteking. Dit is geen passief uitdoven, maar een actief gestuurd proces.

Wanneer wordt een ontsteking chronisch?

Bij een chronische ontsteking blijft de ontstekingsactiviteit langere tijd aanwezig. Dat kan maanden of zelfs jaren duren.

De reactie kan blijven bestaan wanneer de schadelijke prikkel niet verdwijnt, wanneer het afweersysteem ontregeld reageert of wanneer herstel- en afremmingsmechanismen onvoldoende tot afronding komen.

Bij chronische ontstekingen zijn andere afweercellen en processen betrokken dan bij de eerste fase van een acute reactie. Onder andere macrofagen en lymfocyten kunnen langdurig actief blijven. Tegelijkertijd kunnen afbraak en herstel naast elkaar plaatsvinden.

Hierdoor kan op termijn schade aan gezond weefsel ontstaan of kan de normale werking van een orgaan veranderen. Chronische ontstekingsactiviteit wordt daarom in verband gebracht met verschillende aandoeningen, maar dat betekent niet dat één vorm van ontsteking de oorzaak van alle ziekten is.

Ontstekingsprocessen verschillen sterk per aandoening, weefsel en persoon.

Mogelijke oorzaken van langdurige ontstekingsactiviteit

Een chronische ontstekingsreactie kan verschillende oorzaken hebben. Soms is er sprake van een duidelijk onderliggende aandoening, zoals een chronische infectie, auto-immuunziekte of inflammatoire darmziekte.

Ook langdurige blootstelling aan irriterende stoffen kan een rol spelen. Denk bijvoorbeeld aan tabaksrook, bepaalde beroepsmatige stoffen of luchtverontreiniging.

Daarnaast wordt laaggradige ontstekingsactiviteit onderzocht in relatie tot factoren zoals:

• veel buikvet;
• langdurige verstoring van de bloedsuikerregulatie;
• roken;
• weinig lichaamsbeweging;
• een eenzijdig voedingspatroon;
• langdurig slaaptekort;
• chronische psychologische stress;
• bepaalde veranderingen in de darmomgeving.

Deze factoren staan niet los van elkaar. Slaaptekort kan bijvoorbeeld invloed hebben op eetlust, herstel en glucoseregulatie. Weinig beweging kan samengaan met verlies van spiermassa en een minder gunstige metabole gezondheid.

Het is daarom meestal niet zinvol om één voedingsmiddel, hormoon, bacteriesoort of supplement als dé oorzaak of oplossing aan te wijzen.

Laaggradige ontstekingsactiviteit

Niet iedere chronische ontsteking veroorzaakt duidelijke roodheid, warmte, zwelling of pijn. Bij zogenoemde laaggradige ontstekingsactiviteit is de reactie vaak minder krachtig, maar langer aanwezig.

Deze vorm is niet altijd plaatselijk zichtbaar en kan samenhangen met een lichte verhoging van bepaalde ontstekingsmarkers in het bloed. De term wordt vooral gebruikt binnen onderzoek naar onder andere overgewicht, metabole aandoeningen, hart- en vaatziekten en gezond ouder worden.

Laaggradige ontstekingsactiviteit is geen diagnose die je zelf op basis van enkele algemene klachten kunt stellen. Klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, spierpijn of concentratieproblemen kunnen veel verschillende oorzaken hebben.

Ook commerciële thuistesten geven niet automatisch een volledig beeld van wat er in het lichaam gebeurt.

Welke klachten kunnen bij chronische ontsteking voorkomen?

De klachten zijn sterk afhankelijk van de oorzaak en het betrokken weefsel. Mogelijke verschijnselen zijn bijvoorbeeld langdurige pijn, stijfheid, darmklachten, huidafwijkingen, vermoeidheid of terugkerende koorts.

Deze klachten zijn niet specifiek voor ontstekingen. Ze kunnen ook voorkomen bij tekorten, hormonale veranderingen, infecties, slaapstoornissen, medicijngebruik en allerlei andere aandoeningen.

Daarom is het belangrijk om aanhoudende of onverklaarde klachten medisch te laten beoordelen. Zeker wanneer er ook sprake is van onbedoeld gewichtsverlies, aanhoudende koorts, nachtzweten, bloedverlies, toenemende pijn of een duidelijke achteruitgang van de gezondheid.

Wat zegt CRP over ontstekingen?

Een arts kan bij verdenking op een ontsteking onder andere het C-reactief proteïne, afgekort CRP, laten bepalen. Dit is een eiwit dat door de lever wordt aangemaakt als reactie op bepaalde ontstekingssignalen.

Een verhoogd CRP kan erop wijzen dat er ergens in het lichaam ontstekingsactiviteit aanwezig is. De waarde vertelt echter niet automatisch waar de ontsteking zit of wat de oorzaak is.

Een lage CRP-waarde sluit bovendien niet iedere ontstekingsaandoening uit. De betekenis van de uitslag hangt af van de hoogte, het klachtenbeeld, andere bloedwaarden en de medische voorgeschiedenis.

In een volgende blog binnen deze reeks ga ik uitgebreider in op de vraag wat CRP wel en niet kan vertellen.

De invloed van voeding en leefstijl

Voeding en leefstijl kunnen ontstekingsprocessen beïnvloeden, maar er bestaat geen enkel voedingsmiddel dat ontstekingen zelfstandig “uit” kan zetten.

Het totale leefpatroon is belangrijker dan één product. Een voedingspatroon met voldoende groente, fruit, peulvruchten, volkorenproducten, noten, zaden, vis en onverzadigde vetten levert onder andere vezels, vitaminen, mineralen, vetzuren en verschillende plantaardige stoffen.

Vezels kunnen bovendien door bepaalde darmbacteriën worden gefermenteerd. Daarbij ontstaan metabolieten, waaronder korteketenvetzuren, die betrokken zijn bij de darmomgeving en communicatie met het afweersysteem.

Ook voldoende eiwit en energie blijven belangrijk. Het lichaam heeft bouwstoffen nodig voor de aanmaak van afweercellen, enzymen en nieuw weefsel. Alleen maar producten schrappen omdat ze als “ontstekingsbevorderend” worden bestempeld, kan juist leiden tot een onnodig beperkt of onvolwaardig voedingspatroon.

Naast voeding kunnen ook regelmatig bewegen, voldoende slaap, stoppen met roken, matig omgaan met alcohol en aandacht voor herstel bijdragen aan de algemene gezondheid. Dit zijn geen snelle oplossingen, maar factoren die elkaar op langere termijn kunnen versterken.

Kan stress ontstekingsprocessen beïnvloeden?

Kortdurende stress is een normale reactie van het lichaam. Het helpt je om alert te reageren op een uitdaging. Bij langdurige stress kunnen de systemen die het zenuwstelsel, hormonen en de afweer met elkaar verbinden echter uit balans raken.

Cortisol heeft onder normale omstandigheden onder andere een regulerende invloed op afweer- en ontstekingsprocessen. Het is daarom te eenvoudig om cortisol alleen als een “slecht stresshormoon” te beschrijven.

Bij langdurige belasting kunnen stressregulatie, slaap, eetgedrag en herstel elkaar beïnvloeden. Dat betekent niet dat chronische ontstekingen uitsluitend door stress ontstaan. Stress is één mogelijke factor binnen een veel groter geheel.

Welke rol kunnen supplementen spelen?

Bij ontstekingsprocessen wordt vaak gesproken over supplementen zoals omega 3, curcumine, vitamine D en antioxidanten. Sommige stoffen zijn inderdaad betrokken bij de normale werking van het afweersysteem of worden onderzocht vanwege hun invloed op ontstekingsroutes.

De aanwezigheid van een biologisch mechanisme bewijst echter niet automatisch dat extra suppletie klachten vermindert of ziekte voorkomt. De resultaten van onderzoek kunnen verschillen per supplementvorm, dosering, doelgroep en toepassing.

Supplementen zijn daarom geen vervanging voor diagnostiek, medische behandeling, voeding of leefstijl. Ook kunnen hoge doseringen bijwerkingen geven of de werking van medicijnen beïnvloeden.

Dat geldt bijvoorbeeld voor supplementen die invloed kunnen hebben op de bloedstolling. Bij medicijngebruik, zwangerschap, een operatie of een chronische aandoening is het verstandig supplementen vooraf met een arts of apotheker te bespreken.

In de vervolgblogs ga ik afzonderlijk en met meer nuance in op omega 3 en curcumine.

Kun je ontstekingen volledig voorkomen?

Nee. Ontstekingsreacties zijn noodzakelijk voor bescherming en herstel. Het doel is niet om alle ontstekingen te voorkomen, maar om het lichaam zo goed mogelijk te ondersteunen bij een passende reactie én een tijdige terugkeer naar evenwicht.

Ook met een gezond leefpatroon kun je een infectie, verwonding, auto-immuunziekte of andere ontstekingsaandoening krijgen. Gezond leven biedt geen garantie en medische aandoeningen zijn geen persoonlijk falen.

Wel kunnen voeding, beweging, slaap en niet roken bijdragen aan een gunstige algemene gezondheid en metabole veerkracht.

Veelgestelde vragen

Is iedere ontsteking schadelijk?

Nee. Een tijdelijke, goed gereguleerde ontsteking is een normaal en noodzakelijk onderdeel van de afweer en het herstel. Vooral wanneer een ontstekingsreactie buitensporig wordt, onnodig blijft bestaan of tegen het eigen lichaam is gericht, kan zij schade veroorzaken.

Wat is het belangrijkste verschil tussen acuut en chronisch?

Een acute ontsteking ontstaat snel en is meestal tijdelijk en doelgericht. Een chronische ontsteking duurt langer en kan gepaard gaan met voortdurende afweeractiviteit, weefselverandering en herstelprocessen die naast elkaar blijven bestaan.

Kan een acute ontsteking chronisch worden?

Dat kan, bijvoorbeeld wanneer de veroorzakende prikkel blijft bestaan of wanneer de ontstekingsreactie niet goed wordt afgerond. Niet iedere chronische ontsteking begint echter als een herkenbare acute ontsteking.

Kun je voelen dat je laaggradige ontstekingen hebt?

Meestal niet op een betrouwbare manier. Eventuele klachten zijn vaak algemeen en kunnen veel andere oorzaken hebben. Alleen op basis van vermoeidheid, pijn of concentratieproblemen kun je geen laaggradige ontsteking vaststellen.

Is een verhoogde CRP-waarde altijd ernstig?

Nee. CRP kan tijdelijk stijgen door bijvoorbeeld een infectie of weefselschade. De betekenis hangt af van de hoogte van de waarde, het verloop, de klachten en andere onderzoeksresultaten. Een arts moet dit in samenhang beoordelen.

Moet je ontstekingsremmende voeding volgen?

Er bestaat geen officieel dieet dat iedere ontsteking voorkomt of behandelt. Een gevarieerd voedingspatroon met veel grotendeels onbewerkte voedingsmiddelen kan de algemene gezondheid ondersteunen. Bij een medische ontstekingsaandoening blijft reguliere behandeling belangrijk.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Wil je bewuster omgaan met voeding en leefstijl, maar zie je door alle informatie over ontstekingen, weerstand en supplementen niet meer goed waar je moet beginnen?

Dan kan ik met je meekijken naar je huidige voedingspatroon, leefstijl en supplementgebruik.

Niet om ontstekingen met één voedingsmiddel of supplement te willen oplossen. Wel om te kijken welke praktische stappen bij jou passen en wat je ook op langere termijn kunt volhouden.

Neem contact met mij op →

Tot slot

Een ontsteking is in de basis een beschermings- en herstelreactie. Bij een acute ontsteking reageert het lichaam snel op schade of een mogelijke bedreiging. Daarna hoort de reactie weer te worden afgeremd.

Bij een chronische ontsteking blijft de afweeractiviteit langer aanwezig. De oorzaak daarvan kan per persoon en per aandoening sterk verschillen. Voeding en leefstijl kunnen bepaalde processen beïnvloeden, maar zijn geen vervanging voor medisch onderzoek of behandeling.

Door ontstekingen niet uitsluitend als “slecht” te zien, ontstaat een realistischer beeld. Het gaat vooral om de context: waarom wordt de reactie geactiveerd, hoe krachtig is zij en komt het systeem daarna weer tot rust?