Wat zijn hormonen?

Hormonen zijn signaalstoffen die in het lichaam worden aangemaakt.

Veel hormonen worden geproduceerd door klieren en organen die onderdeel zijn van het endocriene systeem. Nadat een hormoon is afgegeven, kan het via het bloed naar andere delen van het lichaam worden vervoerd.

Daar kan het zijn boodschap doorgeven aan specifieke doelcellen.

Belangrijke onderdelen van het hormoonstelsel zijn onder andere:

• de hypothalamus;

• de hypofyse;

• de schildklier;

• de bijschildklieren;

• de bijnieren;

• de alvleesklier;

• de eierstokken;

• de testikels;

• de pijnappelklier.

Daarnaast kunnen ook andere organen en weefsels hormonen produceren.

Het hormoonstelsel is dus geen verzameling losse klieren. Het is een uitgebreid communicatienetwerk.

Hoe weet een hormoon waar het moet zijn?

Dit vind ik een van de mooiste onderdelen van het hormoonstelsel.

Hormonen kunnen via het bloed door het lichaam worden vervoerd, maar dat betekent niet dat iedere lichaamscel op ieder hormoon reageert.

Om een hormonaal signaal te kunnen ontvangen, heeft een cel de juiste receptor nodig.

Je kunt zo'n receptor voor het gemak vergelijken met een slot en het hormoon met een sleutel.

Wanneer een hormoon zich aan de bijbehorende receptor bindt, kan er in de cel een reactie op gang komen.

Daardoor kan dezelfde bloedbaan allerlei verschillende hormonen vervoeren, terwijl ieder hormoon toch heel specifieke effecten kan hebben.

Hormonen zijn boodschappers

Een eenvoudig voorbeeld is insuline.

Wanneer na een maaltijd de hoeveelheid glucose in het bloed stijgt, kan de alvleesklier insuline afgeven.

Insuline geeft vervolgens signalen aan verschillende weefsels die betrokken zijn bij het verwerken en opslaan van glucose.

Wanneer de bloedglucose weer daalt, verandert ook de behoefte aan insuline.

Dit laat meteen iets belangrijks zien:

hormonen zijn dynamisch.

Het lichaam probeert niet voortdurend één vaste hoeveelheid van ieder hormoon te behouden. De productie en afgifte worden aangepast aan wat er op dat moment nodig is.

Hoe regelt het lichaam hormonen?

Het lichaam beschikt over verschillende terugkoppelingssystemen.

Een belangrijk principe hierbij is negatieve feedback.

Je kunt dit enigszins vergelijken met een thermostaat.

Wanneer een bepaalde hormoonconcentratie voldoende is, kan dit een signaal geven waardoor de verdere productie of afgifte wordt afgeremd. Wanneer er juist meer nodig is, kan de aansturing weer toenemen.

Een mooi voorbeeld daarvan vinden we bij de schildklier.

De hypothalamus en hypofyse zijn betrokken bij de aansturing van de schildklier. Schildklierhormonen geven op hun beurt weer informatie terug aan dit systeem.

Op die manier ontstaat een regelkring.

Dit soort terugkoppeling helpt het lichaam om processen voortdurend bij te sturen.

Wat betekent hormoonbalans dan eigenlijk?

De term hormoonbalans wordt tegenwoordig veel gebruikt.

Soms wordt daarbij de indruk gewekt dat er één perfecte hormonale toestand bestaat die je met voeding, supplementen of leefstijl zou kunnen bereiken.

Zo eenvoudig werkt het lichaam niet.

Hormoonspiegels veranderen voortdurend.

Dat is normaal.

Cortisol heeft bijvoorbeeld een duidelijk dag-nachtritme. Melatonine verandert onder invloed van het dag-nachtritme. Insuline reageert onder andere op voeding. Geslachtshormonen kunnen veranderen gedurende de menstruatiecyclus en verschillende hormonen veranderen tijdens zwangerschap, overgang en ouder worden.

Wanneer ik binnen deze kennisbank spreek over hormoonbalans, bedoel ik daarom vooral dat het hormoonstelsel hormonen passend kan aanmaken, afgeven, ontvangen en reguleren afhankelijk van wat het lichaam op dat moment nodig heeft.

Het gaat dus eerder om goede hormonale regulatie dan om één vast ideaal niveau.

Welke hormonen zijn er?

Het menselijk lichaam maakt veel verschillende hormonen.

Een aantal daarvan kom je regelmatig tegen wanneer het over voeding en leefstijl gaat.

Insuline

Insuline wordt geproduceerd door bètacellen in de alvleesklier.

Het hormoon speelt een belangrijke rol bij de regulatie van de bloedglucose en helpt het lichaam voedingsstoffen na een maaltijd te verwerken.

Omdat insuline zo sterk verbonden is met voeding en stofwisseling, krijgt dit hormoon verderop binnen dit cluster een eigen blog.

Cortisol

Cortisol wordt geproduceerd in de bijnierschors.

Het wordt vaak het stresshormoon genoemd, maar dat doet cortisol eigenlijk tekort.

Cortisol is een normaal en noodzakelijk hormoon dat onder andere betrokken is bij de stressrespons en stofwisseling en een duidelijk dag-nachtritme kent.

Ook cortisol krijgt daarom een eigen verdiepingsblog.

Schildklierhormonen

De schildklier produceert onder andere T4 (thyroxine) en T3 (trijoodthyronine).

Deze hormonen zijn betrokken bij de regulatie van de stofwisseling en hebben invloed op verschillende processen in het lichaam.

Melatonine

Melatonine wordt vooral geproduceerd wanneer het donker wordt en speelt een rol bij de regulatie van het slaap-waakritme.

Licht en donker zijn belangrijke signalen voor dit ritme.

Oestrogeen en progesteron

Oestrogenen en progesteron spelen onder andere een belangrijke rol binnen de menstruatiecyclus en voortplanting.

De concentraties van deze hormonen kunnen gedurende de cyclus en verschillende levensfasen veranderen.

Testosteron

Testosteron komt voor bij zowel mannen als vrouwen, al verschillen de gemiddelde concentraties aanzienlijk.

Het hormoon is onder andere betrokken bij voortplanting en processen rondom spieren en botten.

Hormonen werken niet alleen

Dit vind ik een belangrijk uitgangspunt voor de rest van dit hormonencluster.

Wanneer we één hormoon bespreken, isoleren we eigenlijk maar één onderdeel van een veel groter systeem.

Insuline werkt bijvoorbeeld niet volledig zelfstandig.

Cortisol werkt niet volledig zelfstandig.

En ook schildklierhormonen en geslachtshormonen maken deel uit van grotere regelkringen.

De hersenen, hormoonklieren, zenuwstelsel, lever, darmen, vetweefsel en andere organen communiceren voortdurend met elkaar.

Daarom kijk ik liever naar hormonale regulatie en samenhang dan naar één los hormoon dat zogenaamd ‘in balans’ gebracht moet worden.

Kunnen hormonen gedurende de dag veranderen?

Zeker.

Sommige hormonen volgen een duidelijk dag-nachtritme.

Cortisol is daar een bekend voorbeeld van. De concentratie is normaal gesproken niet ieder uur van de dag hetzelfde.

Ook melatonine volgt een ritme dat sterk samenhangt met licht en donker.

Daarnaast kunnen maaltijden, lichamelijke activiteit, slaap en andere prikkels tijdelijke veranderingen veroorzaken in bepaalde hormonen.

Een verandering in een hormoonspiegel is dus niet automatisch een teken dat er iets mis is.

De context is belangrijk.

Welke invloed heeft voeding op hormonen?

Voeding en hormonen zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden.

Een heel direct voorbeeld is opnieuw insuline. Na een maaltijd kan de samenstelling van de voeding invloed hebben op de bloedglucose en daarmee op de hoeveelheid insuline die nodig is.

Daarnaast levert voeding bouwstoffen en voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft voor normale fysiologische processen.

Denk aan:

• eiwitten en aminozuren;

• vetten;

• koolhydraten;

• vitamines;

• mineralen;

• vezels.

Maar hier wil ik meteen een belangrijke nuance maken.

Er bestaat geen voedingsmiddel waarmee je simpelweg ‘je hormonen in balans brengt’.

De relatie tussen voeding en hormonen is veel interessanter en complexer dan dat.

Daarom besteed ik in de volgende blog uitgebreid aandacht aan hoe voeding hormonen kan beïnvloeden.

En hoe zit het met stress?

Ook stress en het hormoonstelsel zijn nauw met elkaar verbonden.

Wanneer het lichaam een mogelijke uitdaging waarneemt, worden verschillende systemen geactiveerd.

Daarbij spelen onder andere de hypothalamus, hypofyse en bijnieren een rol. Dit wordt vaak de HPA-as genoemd: de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as.

Cortisol is één van de hormonen binnen dit systeem.

Een kortdurende stressreactie is een normaal onderdeel van onze fysiologie. Het wordt vooral interessant wanneer belasting en herstel langdurig niet goed op elkaar aansluiten.

Daarom krijgt ook stress en hormonen een eigen artikel binnen deze reeks.

Slaap en het hormoonstelsel

Slaap en hormonen beïnvloeden elkaar eveneens.

Verschillende hormonen volgen een dag-nachtritme en slaap zelf kan invloed hebben op hormonale processen.

Daarom kijk ik bij leefstijl niet alleen naar hoeveel iemand slaapt, maar ook naar regelmaat, licht, herstel en het dag-nachtritme.

Het laat opnieuw zien waarom hormonen niet los kunnen worden bekeken van de rest van onze leefstijl.

Beweging en hormonen

Lichamelijke activiteit veroorzaakt eveneens allerlei fysiologische reacties.

Tijdens en na beweging veranderen bijvoorbeeld processen rondom energiegebruik en glucosehuishouding.

Regelmatige beweging draagt bovendien bij aan de algemene gezondheid en een normale stofwisseling.

Ook hier geldt: het gaat niet om één hormoon dat door beweging wordt ‘gerepareerd’, maar om een lichaam dat zich voortdurend aanpast aan wat we doen.

Kun je merken dat je hormonen ‘uit balans’ zijn?

Hier zou ik voorzichtig mee zijn.

Op internet worden lange lijsten gedeeld met zogenaamde symptomen van een hormonale disbalans, zoals:

• vermoeidheid;

• slecht slapen;

• gewichtsschommelingen;

• stemmingswisselingen;

• weinig energie;

• veranderingen in de menstruatie.

Het probleem is dat dergelijke klachten heel veel verschillende oorzaken kunnen hebben.

Je kunt daarom niet op basis van algemene klachten concluderen dat je hormonen ‘uit balans’ zijn.

Wanneer klachten langdurig aanwezig zijn of duidelijk veranderen, is het verstandig om dit met een arts te bespreken. Afhankelijk van de situatie kan gericht onderzoek worden gedaan.

Kunnen supplementen hormonen in balans brengen?

Ik zou ook hier niet spreken over supplementen die de hormonen simpelweg ‘in balans brengen’.

Dat is te algemeen.

Sommige voedingsstoffen zijn nodig voor normale lichaamsprocessen en bij een tekort kan suppletie in bepaalde situaties zinvol zijn. Dat betekent echter niet dat willekeurig supplementeren automatisch de hormoonhuishouding verbetert.

Daarnaast kunnen sommige kruiden en supplementen invloed hebben op fysiologische processen of een wisselwerking hebben met medicijnen.

Daarom kijk ik liever eerst naar de totale situatie: voeding, slaap, beweging, stress, eventuele medicatie en de reden waarom iemand een supplement overweegt.

Wat kun je zelf doen voor een gezonde basis?

Het hormoonstelsel regelt zichzelf grotendeels.

Je hoeft je hormonen dus niet de hele dag bewust te ‘managen’.

Wat je wel kunt doen, is omstandigheden creëren die bijdragen aan je algemene gezondheid.

Denk bijvoorbeeld aan:

• gevarieerd en voldoende eten;

• voldoende eiwitten en gezonde vetten;

• regelmatig bewegen;

• voldoende slapen;

• een zo regelmatig mogelijk slaap-waakritme;

• ruimte maken voor ontspanning en herstel;

• niet roken;

• terughoudend omgaan met alcohol.

Dat zijn misschien minder spectaculaire adviezen dan een supplement dat belooft je hormonen te resetten, maar ze vormen wel een veel logischere basis.

Veelgestelde vragen over hormonen

Wat is een hormoon?

Een hormoon is een signaalstof die informatie doorgeeft binnen het lichaam. Veel hormonen worden door endocriene klieren geproduceerd en via het bloed naar doelcellen vervoerd.

Wat is een hormoonreceptor?

Een receptor is een structuur waaraan een bepaald hormoon kan binden. Hierdoor kan het hormoon een signaal doorgeven aan de betreffende cel.

Wat betekent hormoonbalans?

Hormoonbalans is geen vaste toestand waarbij alle hormonen voortdurend op hetzelfde niveau blijven. Ik gebruik de term vooral voor het vermogen van het lichaam om hormonen passend te produceren, af te geven en te reguleren.

Veranderen hormonen gedurende de dag?

Ja. Verschillende hormonen volgen een dag-nachtritme of reageren op omstandigheden zoals eten, slapen, bewegen en stress.

Kun je aan klachten zien dat je hormonen uit balans zijn?

Niet betrouwbaar. Klachten zoals vermoeidheid, veranderingen in gewicht, slecht slapen of stemmingswisselingen kunnen veel verschillende oorzaken hebben. Wanneer klachten aanhouden, is medische beoordeling verstandig.

Kun je hormonen met voeding beïnvloeden?

Voeding en hormonen zijn met elkaar verbonden. Sommige hormonale reacties, zoals de afgifte van insuline na het eten, reageren direct op voeding. Daarnaast levert een gezond voedingspatroon voedingsstoffen die nodig zijn voor normale lichaamsfuncties. Dat betekent niet dat één voedingsmiddel of dieet alle hormonen ‘in balans’ kan brengen.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Heb je vragen over voeding, leefstijl of wil je meer overzicht krijgen in de factoren die binnen jouw situatie een rol kunnen spelen? Dan kan ik met je meedenken.

Neem contact met mij op →

Tot slot

Hormonen zijn boodschappers binnen een indrukwekkend communicatiesysteem.

Ze worden aangemaakt, afgegeven, vervoerd en ontvangen, waarna het lichaam voortdurend controleert of processen moeten worden versterkt of juist afgeremd.

Daarom zie ik hormoonbalans niet als één perfecte toestand die we moeten zien te bereiken.

Een gezond hormoonstelsel is juist dynamisch.

Hormonen mogen stijgen en dalen. Ze reageren op eten, slapen, bewegen, stress, leeftijd en verschillende levensfasen.

Dat uitgangspunt vormt de basis voor de rest van deze kennisbank.

In de volgende blog kijken we daarom naar een van de onderwerpen waarover veel wordt gezegd en geschreven: hoe voeding hormonen beïnvloedt.

Want voeding heeft zeker invloed op hormonale processen. Maar de werkelijkheid is een stuk genuanceerder dan de populaire uitspraak dat je met bepaalde voedingsmiddelen simpelweg ‘je hormonen in balans kunt brengen’.