Eczeem: wat gebeurt er in de huid en welke onderliggende factoren kunnen een rol spelen?

Wat is eczeem eigenlijk?

Eczeem is een verzamelnaam voor verschillende ontstekingsreacties van de huid.

Veelvoorkomende klachten zijn:

• een droge huid;

• roodheid;

• jeuk;

• schilfering;

• branderigheid;

• gevoeligheid;

• kloofjes;

• soms bultjes, blaasjes of nattende plekjes.

Maar om te begrijpen waarom deze klachten ontstaan, moeten we eerst naar de huidbarrière kijken.

De huidbarrière: onze beschermende buitenmuur

De buitenste laag van de huid wordt de hoornlaag genoemd. Deze kun je enigszins vergelijken met een bakstenen muur.

De huidcellen zijn daarbij de bakstenen en vetachtige stoffen, waaronder ceramiden, cholesterol en vetzuren, vormen als het ware het cement ertussen.

Samen zorgen ze ervoor dat:

• vocht zoveel mogelijk in de huid blijft;

• irriterende stoffen moeilijker binnendringen;

• allergenen minder gemakkelijk de huid passeren;

• micro-organismen beter buiten worden gehouden.

Bij eczeem werkt deze huidbarrière minder goed.

Daardoor verliest de huid gemakkelijker vocht en kunnen stoffen uit de omgeving gemakkelijker binnendringen. De huid wordt droger en gevoeliger en het immuunsysteem kan sneller worden geactiveerd.

Dat verklaart waarom een beschadigde eczeemhuid ineens kan reageren op iets waar een gezonde huid nauwelijks moeite mee heeft.

Waarom jeukt eczeem zo ontzettend?

Jeuk is niet alleen een vervelend gevolg van eczeem. Het kan eczeem ook in stand houden.

Ontstekings- en immuunprocessen in de huid kunnen zenuwuiteinden prikkelen, waardoor jeuk ontstaat.

Vervolgens gebeurt iets heel menselijks:

het jeukt → je krabt → de huidbarrière raakt verder beschadigd → er ontstaat meer irritatie en ontsteking → het gaat opnieuw jeuken.

Dit wordt de jeuk-krabcyclus genoemd.

Zelfs wanneer de oorspronkelijke aanleiding verdwenen is, kan deze cyclus ervoor zorgen dat een eczeemplek langer blijft bestaan.

Waarom krijgt de één wel eczeem en de ander niet?

Er bestaat niet één oorzaak van eczeem.

Bij atopisch eczeem speelt erfelijke aanleg bijvoorbeeld een belangrijke rol. Bij sommige mensen functioneert de huidbarrière van nature minder sterk.

Een bekend eiwit dat hierbij wordt onderzocht is filaggrine. Dit eiwit speelt een rol bij de opbouw en functie van de huidbarrière. Bepaalde genetische varianten in het filaggrine-gen komen vaker voor bij mensen met atopisch eczeem.

Maar genetische aanleg is niet het hele verhaal.

Je kunt aanleg voor eczeem hebben en jarenlang weinig klachten ervaren, waarna het ineens weer opspeelt.

Er zijn dus vaak meerdere factoren nodig voordat de huid daadwerkelijk reageert.

Welke factoren kunnen eczeem uitlokken of verergeren?

Mogelijke triggers verschillen enorm per persoon.

Denk bijvoorbeeld aan:

• zeep en reinigingsproducten;

• cosmetica;

• parfum en geurstoffen;

• conserveermiddelen;

• bepaalde huidverzorgingsproducten;

• wasmiddelen;

• wol of andere irriterende materialen;

• droge of koude lucht;

• warmte en zweten;

• pollen;

• huisstofmijt;

• stress;

• hormonale veranderingen;

• veelvuldig wassen of douchen.

En zelfs dan is het niet altijd mogelijk om één duidelijke boosdoener aan te wijzen.

Soms is het niet één trigger, maar een optelsom van verschillende belastende factoren waardoor de huidbarrière uiteindelijk uit balans raakt.

Eczeem op de oogleden en rond de mond

Eczeem in het gezicht verdient wat extra aandacht.

De huid van de oogleden is bijzonder dun. Daardoor kan deze sneller reageren op irriterende of allergene stoffen.

Opvallend is dat het product dat de reactie veroorzaakt niet altijd rechtstreeks op de oogleden hoeft te zijn aangebracht.

Denk bijvoorbeeld aan stoffen uit:

• gezichtscrème;

• make-up;

• shampoo en conditioner;

• haarverzorgingsproducten;

• parfum;

• nagellak of nagelproducten;

• handcrème;

• zonnebrandcrème.

Via de handen kunnen stoffen vervolgens rond de ogen terechtkomen.

Bij terugkerend eczeem van de oogleden kan daarom soms worden onderzocht of er sprake is van allergisch contacteczeem.

Rond de mond geldt eveneens dat niet iedere rode, schilferende huid automatisch hetzelfde type eczeem is. Irritatief contacteczeem, allergisch contacteczeem en andere huidaandoeningen kunnen sterk op elkaar lijken.

Juist daarom kan het bij langdurige of terugkerende klachten zinvol zijn om de precieze diagnose opnieuw te laten beoordelen.

Waarom kan eczeem na jaren ineens terugkomen?

Dit is een interessante vraag, zeker wanneer je zoals ik als kind eczeem hebt gehad en er jarenlang nauwelijks last van hebt gehad.

Een aanleg voor atopisch eczeem verdwijnt niet noodzakelijk omdat de huid een lange periode rustig is.

De drempel waarbij klachten ontstaan kan veranderen.

Bijvoorbeeld door veranderingen in:

• huidbarrière;

• blootstelling aan irriterende stoffen;

• allergieën;

• hormonen;

• stress;

• slaap;

• klimaat;

• huidverzorging;

• algemene gezondheid.

Het hoeft dus niet vreemd te zijn wanneer eczeem op volwassen leeftijd terugkomt,  zelfs wanneer het zich op andere plaatsen laat zien dan vroeger.

En wat hebben de darmen hiermee te maken?

Hier wordt het interessant.

De darmen en huid zijn beide belangrijke barrière-organen. Bovendien staan ze allebei nauw in contact met het immuunsysteem.

In onze darmen leven triljoenen micro-organismen die samen het darmmicrobioom vormen.

Deze micro-organismen helpen onder andere bij:

• het verwerken van bepaalde voedingsbestanddelen;

• bescherming tegen ongewenste micro-organismen;

• ondersteuning van de darmbarrière;

• communicatie met het immuunsysteem;

• productie van verschillende stofwisselingsproducten.

Daardoor kunnen processen in de darm indirect invloed uitoefenen op processen elders in het lichaam.

Deze wisselwerking wordt de darm-huid-as genoemd.

Hoe communiceert de darm dan met de huid?

Niet doordat darmbacteriën simpelweg naar de huid reizen.

De communicatie verloopt via verschillende routes.

Een voorbeeld zijn korteketenvetzuren zoals butyraat, propionaat en acetaat. Deze kunnen ontstaan wanneer bepaalde darmbacteriën voedingsvezels fermenteren.

Deze stoffen zijn onder andere betrokken bij processen rondom de darmbarrière en regulatie van het immuunsysteem.

Daarnaast staat het darmmicrobioom voortdurend in wisselwerking met immuuncellen rondom de darmwand.

Zo ontstaat een communicatienetwerk:

voeding → darmmicrobioom → microbiële stofwisselingsproducten → darmbarrière en immuunsysteem → bloedbaan → processen elders in het lichaam

Daaronder vallen mogelijk ook processen in de huid.

Darmflora en eczeem: wat weten we inmiddels?

In verschillende onderzoeken zijn verschillen gevonden tussen het darmmicrobioom van mensen met en zonder atopisch eczeem.

Daarbij wordt onder andere gekeken naar:

• de aanwezigheid van bepaalde bacteriegroepen;

• bacteriële diversiteit;

• productie van microbiële stofwisselingsproducten;

• ontwikkeling van het microbioom op jonge leeftijd.

Dat is interessant, maar hier moeten we voorzichtig zijn.

Een verschil in darmflora bewijst nog niet dat die darmflora het eczeem heeft veroorzaakt.

De relatie kan beide kanten op werken en daarnaast kunnen voeding, medicatie, leeftijd, omgeving en leefstijl zowel het microbioom als de huid beïnvloeden.

We kunnen daarom niet stellen:

“Herstel je darmflora en je eczeem verdwijnt.”

Daar is eczeem veel te complex voor.

Wel geeft het ons een extra reden om bij huidgezondheid ook naar de rest van het lichaam te kijken.

De rol van voeding

Er bestaat geen universeel eczeemdieet.

Dat is belangrijk, want wanneer iemand last krijgt van eczeem ontstaat al snel de neiging om voedingsmiddelen te gaan schrappen.

Zuivel eruit. Gluten eruit. Eieren eruit. Noten eruit.

Maar zonder duidelijke aanwijzing kan zo'n steeds beperkter voedingspatroon uiteindelijk juist nadelen hebben.

Voedselallergieën kunnen bij sommige mensen met eczeem een rol spelen, maar dat betekent niet dat voeding bij iedereen de oorzaak is.

Een brede voedingskundige basis is daarom meestal een logischer uitgangspunt.

Denk aan voldoende:

• groenten;

• fruit;

• peulvruchten;

• volkoren producten;

• noten en zaden;

• eiwitten;

• gezonde vetten.

Deze voedingsmiddelen leveren niet alleen vitamines en mineralen, maar ook verschillende soorten vezels voor het darmmicrobioom.

Vezels: voeding voor je darmbacteriën

Niet alle vezels worden volledig door onze eigen spijsverteringsenzymen afgebroken.

Bepaalde vezels bereiken de dikke darm, waar darmbacteriën ermee aan de slag kunnen.

Tijdens fermentatie kunnen onder andere korteketenvetzuren ontstaan.

Daarom draait vezelrijke voeding niet alleen om een goede stoelgang. Vezels vormen ook een belangrijke verbinding tussen wat we eten en wat onze darmbacteriën produceren.

Variatie is hierbij belangrijk: verschillende bacteriën gebruiken verschillende voedingsbronnen.

Kunnen probiotica helpen bij eczeem?

Dit is ingewikkelder dan simpelweg zeggen dat probiotica 'goed zijn voor eczeem'.

Probiotica bestaan uit specifieke micro-organismen en verschillende stammen kunnen verschillende eigenschappen hebben.

Onderzoek naar één specifieke stam kun je daarom niet automatisch vertalen naar een willekeurig probioticum uit de winkel.

Er wordt onderzoek gedaan naar bepaalde probioticastammen bij atopisch eczeem en ook naar gebruik tijdens zwangerschap en vroege kinderjaren in relatie tot het ontstaan van eczeem.

De resultaten zijn echter afhankelijk van onder andere stam, combinatie, dosering, leeftijd en onderzochte populatie.

Een probioticum is daarom geen gegarandeerde behandeling voor eczeem.

Omega 3-vetzuren

Ook omega 3-vetzuren zijn interessant omdat ze onderdeel zijn van celmembranen en betrokken zijn bij de vorming van verschillende signaalstoffen in het lichaam.

EPA en DHA vinden we vooral in vette vis, zoals:

• haring;

• makreel;

• sardines;

• zalm.

ALA komt onder andere voor in lijnzaad, chiazaad en walnoten.

Omega 3-vetzuren passen binnen een gezond voedingspatroon, maar ook hierbij geldt dat eczeem niet simpelweg het gevolg is van een tekort aan omega 3.

Stress: zit eczeem dan 'tussen de oren'?

Nee.

Dat stress eczeem kan beïnvloeden betekent niet dat de klachten psychisch of ingebeeld zijn.

Tijdens stress verandert de afgifte van hormonen en signaalstoffen. Deze kunnen invloed hebben op het immuunsysteem, zenuwstelsel en de barrièrefunctie van de huid.

Daar komt nog iets bij: jeuk verstoort de slaap en slaaptekort verhoogt weer de belasting van het lichaam.

Zo kan opnieuw een vicieuze cirkel ontstaan:

stress → meer huidreactiviteit/jeuk → slechter slapen → minder herstel → meer stress en huidklachten

Daarom zijn slaap en stressregulatie wel degelijk relevante onderdelen van een brede aanpak.

Waarom het vinden van een trigger zo moeilijk kan zijn

Dit ervaar ik momenteel zelf.

Wanneer eczeem ineens terugkomt, wil je het liefst één oorzaak vinden:

“Dit is het. Als ik dit weglaat, is mijn eczeem opgelost.”

Helaas werkt het lichaam niet altijd zo overzichtelijk.

Een trigger kan iets zijn waarmee je huid rechtstreeks in aanraking komt. Maar klachten kunnen ook worden beïnvloed door klimaat, stress, hormonale veranderingen, allergenen of een combinatie van verschillende factoren.

En soms vind je ondanks goed zoeken helemaal geen duidelijke trigger.

Dat betekent niet dat je niet goed genoeg zoekt.

Het betekent vooral dat eczeem een multifactoriële aandoening is: meerdere processen kunnen tegelijkertijd bepalen of de huid rustig blijft of opspeelt.

Wat kun je zelf doen?

Een goede aanpak begint wat mij betreft niet met zoveel mogelijk producten en voedingsmiddelen schrappen, maar met het versterken van de basis.

Bescherm de huidbarrière. Kies voor milde huidverzorging en voorkom waar mogelijk uitdroging en onnodige irritatie.

Kijk kritisch naar producten die met de huid in aanraking komen. Zeker bij ooglid- en gezichtseczeem kunnen cosmetica, haarproducten, parfum en andere contactstoffen interessant zijn om te beoordelen.

Eet gevarieerd. Een volwaardig voedingspatroon levert de voedingsstoffen en vezels die het lichaam en darmmicrobioom nodig hebben.

Schrap voedingsmiddelen niet zomaar. Bij een vermoeden van voedselallergie is gericht onderzoek verstandiger dan steeds meer voedingsmiddelen vermijden.

Let op patronen. Houd eventueel tijdelijk bij wanneer klachten erger of rustiger worden en noteer bijvoorbeeld huidproducten, stress, slaap, voeding en andere opvallende veranderingen.

Geef slaap en herstel aandacht. Zeker wanneer jeuk de slaap beïnvloedt kan een vervelende vicieuze cirkel ontstaan.

En bij ernstig, plotseling, aanhoudend of terugkerend eczeem is het belangrijk om een arts of dermatoloog mee te laten kijken. Zeker eczeem rond de ogen en mond kan verschillende oorzaken hebben die op het eerste gezicht sterk op elkaar lijken.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Heb je na het lezen van deze blog vragen of wil je meer overzicht in jouw situatie? Dan kun je gerust contact met mij opnemen.

Neem contact met mij op →

Tot slot

Eczeem laat bij uitstek zien waarom we het lichaam niet altijd in losse onderdelen kunnen bekijken.

Aan de buitenkant zien we een rode, droge en jeukende huid. Daarachter kunnen processen zitten waarbij de huidbarrière, genetische aanleg, het immuunsysteem, zenuwstelsel, omgeving en mogelijk ook het darmmicrobioom betrokken zijn.

De darm-huid-as maakt het verhaal nog interessanter, maar tegelijkertijd ook complexer.

We moeten niet van het ene uiterste naar het andere gaan. Eczeem is niet alleen een huidprobleem, maar we kunnen ook niet iedere eczeemplek verklaren vanuit de darmen.

Ik weet uit eigen ervaring hoe frustrerend die zoektocht kan zijn. Als kind zat mijn eczeem vooral achter mijn knieën en bij mijn ellebogen. Nu zijn het ineens mijn oogleden en lippen — en ondanks dat ik er bewust mee bezig ben, heb ik de trigger nog niet kunnen achterhalen.

Misschien is dat ook een van de belangrijkste boodschappen van deze blog:

je hoeft niet altijd één verborgen oorzaak te vinden.

Soms is het veel waardevoller om stap voor stap te kijken naar de huidbarrière, mogelijke contacttriggers, voeding, darmgezondheid, slaap, stress en andere persoonlijke factoren.

Niet omdat één daarvan gegarandeerd dé oplossing bevat, maar omdat ze samen onderdeel zijn van hetzelfde lichaam.