Wanneer we een wondje oplopen of een infectie krijgen, reageert het lichaam met een ontstekingsreactie. Dit is een normaal en belangrijk onderdeel van het afweersysteem. Zonder ontstekingen zouden we minder goed kunnen herstellen van beschadigingen en ziekteverwekkers.
Toch krijgt het onderwerp ontstekingen steeds meer aandacht binnen de gezondheidszorg. Vooral langdurige, laaggradige ontstekingen worden onderzocht vanwege hun mogelijke rol bij verschillende chronische aandoeningen, waaronder hart- en vaatziekten.
Maar wat zijn ontstekingen precies? En waarom wordt de relatie tussen ontstekingen en hartgezondheid steeds vaker besproken?
Ontstekingen: van nuttige afweerreactie tot risico voor hart en bloedvaten
Het woord ontsteking klinkt meestal alsof er iets misgaat in het lichaam. Toch zouden we zonder ontstekingsreacties niet kunnen overleven.
Stel dat je tijdens het koken in je vinger snijdt. Daarbij raken cellen en kleine bloedvaatjes beschadigd en kunnen bacteriën de wond binnendringen. Binnen korte tijd wordt de huid rondom het wondje rood, warm, dik en gevoelig.
Dat is geen toevallig gevolg van de beschadiging. Je immuunsysteem heeft bewust een ontstekingsreactie gestart.
Beschadigde cellen geven signaalstoffen af die als een soort alarmsignaal werken. Bloedvaten in het gebied verwijden zich en worden tijdelijk beter doorgankelijk. Hierdoor kunnen vocht, afweercellen en andere stoffen die nodig zijn voor de afweer en het herstel gemakkelijker bij het beschadigde weefsel komen.
De roodheid, warmte en zwelling die je ziet zijn dus eigenlijk tekenen dat het lichaam bezig is met opruimen, beschermen en herstellen.
En minstens zo belangrijk: wanneer het gevaar is verdwenen, moet die reactie ook weer worden afgeremd.
Een ontsteking moet niet alleen beginnen, maar ook eindigen
Bij een normale acute ontsteking verloopt het proces grofweg van alarm naar opruimen en uiteindelijk herstel.
Afweercellen ruimen bijvoorbeeld ziekteverwekkers en beschadigd materiaal op. Tegelijkertijd worden processen geactiveerd die helpen voorkomen dat de ontstekingsreactie eindeloos doorgaat.
Dat laatste is belangrijk.
Een krachtige ontstekingsreactie is namelijk nuttig wanneer je een wond of infectie hebt, maar zou schadelijk worden wanneer het immuunsysteem voortdurend in die actieve toestand blijft.
Daar ligt een belangrijk verschil tussen een acute ontsteking en langdurige ontstekingsactiviteit.
Een acute ontsteking kun je vaak duidelijk merken. Denk aan een ontstoken wond, keelontsteking of een beschadiging na een blessure.
Langdurige laaggradige ontstekingsactiviteit verloopt anders. Hierbij is er niet noodzakelijk één duidelijke ontstekingsplek die rood en pijnlijk wordt. Er kunnen gedurende langere tijd kleine hoeveelheden ontstekingsbevorderende signaalstoffen aanwezig zijn.
Je loopt dan dus niet voortdurend rond met een soort verborgen keelontsteking. Het gaat om een veel subtielere en complexere activiteit van het immuunsysteem.
Waar komt laaggradige ontstekingsactiviteit vandaan?
Ons immuunsysteem reageert niet alleen op bacteriën en virussen. Het reageert ook op signalen vanuit het eigen lichaam.
Een goed voorbeeld daarvan is overtollig vetweefsel, vooral rond de buikorganen.
Vetweefsel is namelijk niet alleen een opslagplaats voor overtollige energie. Vetcellen zijn actief weefsel en produceren allerlei signaalstoffen. Wanneer vetcellen sterk vergroten, kan de omgeving in het vetweefsel veranderen en kunnen er meer ontstekingsbevorderende signalen ontstaan. Ook afweercellen kunnen zich in het vetweefsel ophopen.
Dat is één van de redenen waarom buikvet en metabole gezondheid regelmatig worden onderzocht in relatie tot laaggradige ontstekingsactiviteit.
Maar er zijn meer factoren die hiermee samenhangen. Roken, langdurig verhoogde bloedsuikerwaarden, weinig beweging en bepaalde chronische aandoeningen kunnen bijvoorbeeld eveneens invloed hebben op ontstekingsprocessen.
Daarmee wordt ook duidelijk waarom laaggradige ontsteking niet iets is wat je simpelweg met één 'ontstekingsremmend voedingsmiddel' kunt oplossen. Het is onderdeel van een veel groter fysiologisch geheel.
Wat hebben ontstekingen met je bloedvaten te maken?
Hier wordt het voor hart- en vaatgezondheid bijzonder interessant.
Slagaders zijn geen simpele leidingen waar bloed doorheen stroomt. De binnenkant is bekleed met een dunne laag cellen: het endotheel.
Dit endotheel staat voortdurend in contact met het bloed en helpt onder andere bij het regelen van de vaatspanning, bloedstolling en interacties met het immuunsysteem.
Bij het ontstaan van atherosclerose, het proces waarbij veranderingen en plaques in de slagaderwand ontstaan, spelen ontstekingsprocessen een belangrijke rol.
Wanneer LDL-deeltjes in de vaatwand terechtkomen en daar veranderingen ondergaan, kan het immuunsysteem daarop reageren. Afweercellen worden naar het gebied getrokken en nemen veranderde vetdeeltjes op. Sommige van deze cellen kunnen zich ontwikkelen tot zogenaamde schuimcellen.
Hierdoor ontstaat geleidelijk een gebied waarin vetten, afweercellen, bindweefsel en andere stoffen zich ophopen.
Een plaque is dus niet simpelweg een klont cholesterol die als vet aan de binnenkant van een waterleiding blijft plakken. Het is levend en veranderend weefsel waarin vetstofwisseling, vaatwand en immuunsysteem allemaal een rol spelen.
Dat is een belangrijk verschil.
Waarom kan zo'n plaque gevaarlijk worden?
Niet iedere plaque veroorzaakt onmiddellijk problemen. Sommige plaques kunnen jarenlang relatief stabiel aanwezig zijn.
Het risico neemt toe wanneer een plaque instabiel wordt en de beschermende laag aan het oppervlak beschadigt of scheurt.
Het lichaam ziet zo'n beschadiging vervolgens als een wond en activeert de bloedstolling. Er kan daardoor een bloedstolsel ontstaan.
Wanneer zo'n stolsel een bloedvat in het hart afsluit, kan een hartinfarct ontstaan. Gebeurt dit in een bloedvat dat de hersenen van bloed voorziet, dan kan een beroerte ontstaan.
Daarmee zie je waarom ontstekingsprocessen zo'n belangrijke plaats hebben gekregen binnen het onderzoek naar hart- en vaatziekten.
Het verhaal draait niet alleen om hoeveel cholesterol er in het bloed zit, maar ook om wat er in de vaatwand gebeurt.
En wat heeft voeding hiermee te maken?
Hier moeten we voorzichtig zijn met termen als 'ontstekingsremmende voeding'. Een handje bessen, kurkuma of een omega 3-capsule zet een chronische ontsteking niet simpelweg uit.
Het totale voedingspatroon kan wél invloed hebben op processen die samenhangen met metabole en cardiovasculaire gezondheid.
Een voedingspatroon met veel groenten, fruit, peulvruchten, volkorenproducten, noten, vis en andere weinig bewerkte voedingsmiddelen levert onder andere vezels, onverzadigde vetzuren, vitaminen, mineralen en verschillende plantaardige stoffen.
Daartegenover kan een voedingspatroon met veel sterk bewerkte producten gemakkelijker leiden tot een hoge energie-inname en bevat het vaak relatief weinig vezels en micronutriënten.
Voeding heeft bovendien indirect invloed. Het beïnvloedt bijvoorbeeld lichaamsgewicht, bloedsuikerregulatie, darmmicrobioom en bloedvetten. Juist deze samenhang maakt voeding interessant bij ontstekingsprocessen.
Omega 3 en het beëindigen van een ontstekingsreactie
Omega 3-vetzuren verdienen binnen dit onderwerp iets meer uitleg.
EPA en DHA worden namelijk niet alleen ingebouwd in celmembranen. Het lichaam kan ze ook gebruiken als grondstof voor verschillende signaalstoffen.
Uit EPA en DHA kunnen onder andere stoffen worden gevormd die betrokken zijn bij de resolutie van ontstekingsreacties: het gereguleerde proces waarmee een ontstekingsreactie weer wordt beëindigd en het weefsel richting herstel gaat.
Dat is subtieler dan zeggen dat omega 3 simpelweg 'ontstekingen remt'.
Een gezonde ontstekingsreactie moet immers eerst kunnen worden geactiveerd wanneer dat nodig is. Daarna moet het lichaam de reactie weer kunnen reguleren en beëindigen.
Ook de darmen communiceren met het immuunsysteem
Een groot deel van onze afweer bevindt zich rond het maag-darmkanaal. Dat is logisch: de darm vormt een enorm contactoppervlak tussen het lichaam en stoffen uit onze omgeving.
Het darmmicrobioom produceert bovendien allerlei stoffen uit onze voeding.
Darmbacteriën kunnen bijvoorbeeld bepaalde voedingsvezels fermenteren waarbij korteketenvetzuren, zoals butyraat, ontstaan. Deze stoffen worden onderzocht vanwege hun rol in onder andere de darmbarrière, stofwisseling en regulatie van het immuunsysteem.
Daarmee ontstaat opnieuw dezelfde boodschap: voeding, darmgezondheid, stofwisseling en immuunsysteem functioneren niet als losse eilandjes.
Ze beïnvloeden elkaar voortdurend.
Beweging, slaap en stress horen bij hetzelfde verhaal
Ook beweging heeft invloed op ontstekingsprocessen. Regelmatig bewegen helpt onder andere bij het verbeteren van de insulinegevoeligheid, het reguleren van lichaamsgewicht en het onderhouden van de cardiovasculaire gezondheid.
Slaap is eveneens een periode waarin allerlei herstel- en regulatieprocessen plaatsvinden. Chronisch slaaptekort wordt in onderzoek in verband gebracht met veranderingen in stofwisseling en immuunactiviteit.
Bij langdurige stress speelt weer een ander systeem mee. Stresshormonen zoals cortisol hebben invloed op het immuunsysteem, de stofwisseling en de bloedsuikerregulatie.
Daarom is het weinig zinvol om bij laaggradige ontstekingsactiviteit uitsluitend naar één supplement of voedingsmiddel te kijken.
Een ontsteking is dus niet de vijand
Misschien is dat wel het belangrijkste om uit dit verhaal te onthouden.
Een ontsteking is geen fout van het lichaam.
Het is een essentieel verdedigings- en herstelsysteem. Wanneer je jezelf verwondt of een infectie krijgt, wil je juist dat je immuunsysteem snel en krachtig reageert.
Het verschil zit vooral in de duur en de context.
Een ontstekingsreactie die op het juiste moment wordt geactiveerd en daarna weer wordt beëindigd, helpt het lichaam herstellen. Langdurige verstoring van ontstekingsprocessen kan daarentegen onderdeel worden van ziekteprocessen.
Bij hart- en vaatziekten zien we dat heel duidelijk terug. Atherosclerose is niet simpelweg een kwestie van 'te veel vet in de bloedvaten'. Het is een complex proces waarin lipoproteïnen zoals LDL, de vaatwand en het immuunsysteem met elkaar in wisselwerking staan.
Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?
Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.
Heb je na het lezen van deze blog vragen of wil je meer overzicht in jouw situatie? Dan kun je gerust contact met mij opnemen.
Conclusie
Ontstekingen horen bij een gezond en functionerend lichaam. Ze helpen ons ziekteverwekkers bestrijden, beschadigd materiaal opruimen en weefsel herstellen.
Het probleem ontstaat niet doordat het lichaam überhaupt ontstekingsreacties kan maken, maar wanneer ontstekingsprocessen langdurig ontregeld raken of onderdeel worden van een chronisch ziekteproces.
Voor hart- en vaatgezondheid is dat een belangrijk inzicht. Cholesterol, bloeddruk, bloedsuiker, lichaamsgewicht en ontstekingsprocessen staan niet los van elkaar. Ze maken deel uit van hetzelfde grotere metabole en cardiovasculaire systeem.
Daarom draait preventieve hart- en vaatgezondheid uiteindelijk niet om één wondervoedingsmiddel of één perfecte bloedwaarde, maar om het totaalplaatje: niet roken, voldoende bewegen, gezond eten, voldoende slapen en aandacht houden voor bloeddruk, bloedvetten en bloedsuiker.