GABA en ontspanning

Wat is GABA?

GABA staat voor gamma-aminoboterzuur (gamma-aminobutyric acid).

Het is een neurotransmitter: een boodschapperstof waarmee zenuwcellen met elkaar communiceren.

Zenuwcellen kunnen elkaar verschillende boodschappen geven. Sommige signalen vergroten de kans dat een volgende zenuwcel actief wordt, terwijl andere signalen die kans juist verkleinen.

GABA behoort tot die laatste groep.

Wanneer GABA zich bindt aan bepaalde receptoren op een zenuwcel, wordt deze cel minder gemakkelijk geactiveerd.

Dat is wat bedoeld wordt wanneer GABA een remmende neurotransmitter wordt genoemd.

GABA en glutamaat: rem en gaspedaal

Om GABA goed te begrijpen, moet je eigenlijk ook glutamaat kennen.

Glutamaat is de belangrijkste activerende neurotransmitter in de hersenen. Het helpt zenuwcellen signalen door te geven en speelt onder andere een belangrijke rol bij leren en geheugen.

Je kunt het heel eenvoudig voorstellen als:

Glutamaat → meer activiteit

GABA → minder activiteit

Of:

Glutamaat = gaspedaal

GABA = rempedaal

Dat betekent overigens niet dat glutamaat slecht en GABA goed is. Je hebt ze allebei nodig.

Zonder voldoende activerende signalen zouden je hersenen niet goed kunnen leren, reageren, bewegen en informatie verwerken. Zonder voldoende remming zouden zenuwcellen juist te gemakkelijk geactiveerd kunnen worden.

Het draait daarom om een goed gereguleerde balans.

Hoe remt GABA een zenuwcel eigenlijk af?

GABA zweeft niet zomaar door de hersenen om zenuwcellen rustiger te maken. Het moet zich eerst binden aan speciale GABA-receptoren op zenuwcellen.

Twee belangrijke typen zijn:

• GABA-A-receptoren

• GABA-B-receptoren

GABA-A: de snelle rem

De GABA-A-receptor is gekoppeld aan een chloridekanaal.

Wanneer GABA zich aan deze receptor bindt, kan het kanaal openen. Hierdoor verandert de elektrische toestand van de zenuwcel, waardoor deze onder veel omstandigheden minder gemakkelijk een elektrisch signaal afgeeft.

Het resultaat: snelle remming van zenuwactiviteit.

GABA-B: de langzamere rem

GABA-B-receptoren werken via een ander mechanisme. Zij beïnvloeden onder andere ionkanalen via signaaleiwitten in de cel.

Het effect komt langzamer op gang, maar kan langer aanhouden.

Je hersenen beschikken dus over verschillende manieren waarop GABA zenuwactiviteit kan temperen.

Waarom is die remming zo belangrijk?

Je hersenen bevatten miljarden zenuwcellen die voortdurend elektrische en chemische signalen uitwisselen.

Wanneer je praat, nadenkt, beweegt, iets hoort of een probleem probeert op te lossen, zijn bepaalde netwerken van zenuwcellen actief.

Maar die activiteit moet ook weer kunnen worden begrensd.

GABA helpt voorkomen dat signalen zich ongecontroleerd blijven verspreiden en helpt bepalen welke zenuwcellen wel en welke juist niet actief worden.

Daarom is GABA betrokken bij veel meer dan alleen ontspanning.

GABA speelt onder andere een rol bij:

• slaap;

• angst- en stressreacties;

• spiercontrole;

• verwerking van prikkels;

• aandacht;

• geheugenprocessen;

• regulatie van zenuwactiviteit.

GABA is dus niet simpelweg een “ontspanningsstof”. Het is een essentieel onderdeel van de manier waarop de hersenen informatie verwerken.

Waar wordt GABA van gemaakt?

Hier wordt het bijzonder.

Het lichaam maakt GABA namelijk van glutamaat.

Dat is opvallend, omdat glutamaat juist de belangrijkste activerende neurotransmitter is.

De omzetting verloopt vereenvoudigd als volgt:

Glutamaat → GABA

Voor deze omzetting gebruikt het lichaam het enzym glutamaatdecarboxylase (GAD).

Dit enzym heeft de actieve vorm van vitamine B6 (PLP) nodig als cofactor.

Vitamine B6 is dus daadwerkelijk betrokken bij het enzymatische proces waarmee glutamaat in GABA wordt omgezet.

Dat betekent overigens niet dat extra vitamine B6 automatisch leidt tot meer GABA in de hersenen. Het lichaam reguleert de productie van neurotransmitters nauwkeurig.

Maar waar komt glutamaat vandaan?

Glutamaat is een aminozuur én een neurotransmitter.

Het lichaam kan glutamaat zelf maken en het is bovendien aanwezig in allerlei eiwitrijke voedingsmiddelen.

In de hersenen bestaat daarnaast een nauwkeurig gereguleerd systeem tussen zenuwcellen en ondersteunende hersencellen, de zogenaamde glutamaat-glutaminecyclus.

Glutamaat kan worden omgezet in glutamine en later opnieuw worden gebruikt voor de productie van glutamaat en GABA.

De hersenen recyclen hun grondstoffen dus voortdurend.

Wat heeft magnesium met GABA te maken?

Magnesium wordt regelmatig samen met GABA genoemd, maar magnesium wordt niet rechtstreeks gebruikt om glutamaat in GABA om te zetten.

De directe cofactor voor dat enzym is vitamine B6.

Magnesium is wél belangrijk voor het normale functioneren van het zenuwstelsel en beïnvloedt verschillende processen rondom zenuwprikkelbaarheid en neurotransmissie.

Het bekendste voorbeeld is de NMDA-receptor, een receptor voor glutamaat. Magnesium kan onder bepaalde omstandigheden het ionkanaal van deze receptor blokkeren en draagt zo bij aan de regulatie van activerende signalen.

Magnesium en GABA hebben dus allebei te maken met de regulatie van zenuwactiviteit, maar via verschillende mechanismen.

GABA en ontspanning

Omdat GABA de activiteit van zenuwcellen kan remmen, is het logisch dat deze neurotransmitter vaak in verband wordt gebracht met ontspanning.

Maar ontspanning wordt niet door GABA alleen geregeld.

Ook andere systemen spelen mee, waaronder:

• serotonine;

• noradrenaline;

• dopamine;

• cortisol;

• het autonome zenuwstelsel;

• de biologische klok.

Het gevoel dat je na een drukke dag eindelijk tot rust komt, is dus het resultaat van een samenspel van verschillende systemen.

GABA vormt daarvan een belangrijk onderdeel.

GABA en slaap

Tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen moeten bepaalde hersengebieden die waakzaamheid stimuleren minder actief worden.

GABA speelt daarbij een belangrijke rol.

GABA-producerende zenuwcellen kunnen activiteit in waakbevorderende hersensystemen onderdrukken. Daardoor kan de balans geleidelijk verschuiven van wakker zijn naar slapen.

Dit verklaart ook waarom verschillende slaap- en kalmeringsmiddelen aangrijpen op het GABA-systeem.

Waarom werken benzodiazepinen via GABA?

Geneesmiddelen zoals diazepam en oxazepam werken onder andere door de werking van GABA op GABA-A-receptoren te versterken.

Ze voegen dus niet simpelweg GABA toe.

Ze zorgen ervoor dat GABA zijn remmende werking via deze receptoren sterker kan uitoefenen.

Dat kan onder andere leiden tot:

• vermindering van angst;

• ontspanning;

• slaperigheid;

• vermindering van spierspanning.

Het laat tegelijkertijd zien hoe krachtig het GABA-systeem is en waarom het lichaam de activiteit ervan zorgvuldig reguleert.

En alcohol?

Ook alcohol beïnvloedt het GABA-systeem.

Een deel van het ontspannende en versuffende effect van alcohol hangt samen met versterking van remmende GABA-signalen en beïnvloeding van andere neurotransmittersystemen.

Dat kan verklaren waarom iemand zich na alcohol aanvankelijk meer ontspannen voelt.

Maar alcohol verstoort tegelijkertijd de normale slaaparchitectuur en bij regelmatig gebruik kunnen hersenen zich aanpassen aan de aanwezigheid van alcohol.

Alcohol gebruiken om “meer GABA” of betere slaap te krijgen is daarom geen goede strategie.

Kan stress je GABA-systeem beïnvloeden?

Stress en GABA beïnvloeden elkaar.

Tijdens een acute stressreactie moet het brein snel kunnen reageren. Daarbij veranderen verschillende systemen, waaronder cortisol, adrenaline, noradrenaline en neurotransmitters.

Bij langdurige stress kunnen veranderingen optreden in de manier waarop hersennetwerken met prikkels en remming omgaan.

Dat betekent echter niet dat iemand die zich gespannen voelt automatisch “te weinig GABA” heeft.

Spanning, slecht slapen en onrust kunnen talloze oorzaken hebben.

Je kunt aan de hand van dergelijke klachten dus niet bepalen hoeveel GABA iemand in zijn hersenen heeft.

Kun je GABA uit voeding halen?

GABA komt van nature voor in bepaalde voedingsmiddelen en kan ook ontstaan tijdens fermentatie.

Het is bijvoorbeeld aangetroffen in verschillende gefermenteerde voedingsmiddelen.

Maar hierbij ontstaat een belangrijke vraag:

Als je GABA eet, komt dat dan ook in je hersenen terecht?

Dat is niet vanzelfsprekend.

De hersenen worden beschermd door de bloed-hersenbarrière, die streng reguleert welke stoffen vanuit het bloed het hersenweefsel kunnen bereiken.

Voor GABA wordt aangenomen dat de passage door de bloed-hersenbarrière beperkt is.

Daarom kun je niet simpelweg stellen:

GABA eten → meer GABA in de hersenen → meer ontspanning.

Zo eenvoudig werkt het lichaam niet.

En GABA-supplementen dan?

GABA wordt ook als voedingssupplement verkocht, meestal met het idee dat het ontspanning kan ondersteunen.

Het lastige is opnieuw de bloed-hersenbarrière.

Er is discussie en onderzoek naar de mate waarin oraal ingenomen GABA het centrale zenuwstelsel kan beïnvloeden. Mogelijk spelen daarnaast processen buiten de hersenen en communicatie tussen darm en zenuwstelsel een rol.

Het bewijs is echter niet sterk genoeg om simpelweg te zeggen dat een GABA-capsule rechtstreeks het GABA-gehalte in de hersenen verhoogt.

Dat onderscheid is belangrijk.

Een supplement innemen met een bepaalde neurotransmitter betekent niet automatisch dat die neurotransmitter vervolgens rechtstreeks in de hersenen terechtkomt.

Heeft de darm iets met GABA te maken?

Ja, en dit is een interessant onderzoeksgebied.

Bepaalde darmbacteriën kunnen stoffen produceren of beïnvloeden die betrokken zijn bij neurotransmitterprocessen, waaronder GABA.

De darm en hersenen communiceren bovendien via de darm-brein-as.

Daarbij spelen onder andere mee:

• de nervus vagus;

• het immuunsysteem;

• hormonen;

• bacteriële stofwisselingsproducten;

• zenuwsignalen.

Dat betekent niet dat GABA uit de darm simpelweg naar de hersenen reist.

Het laat wel zien dat het zenuwstelsel, de darm en het microbioom onderdeel zijn van een groter communicatienetwerk.

Welke voedingsstoffen zijn belangrijk voor het zenuwstelsel?

Voor een normaal functionerend zenuwstelsel is een brede voedingsbasis belangrijk.

Vitamine B6

Vitamine B6 is bijzonder relevant voor GABA omdat de actieve vorm PLP als cofactor wordt gebruikt door het enzym dat glutamaat omzet in GABA.

Magnesium

Magnesium ondersteunt de normale werking van het zenuwstelsel en speelt een rol bij de regulatie van zenuwprikkelbaarheid.

Eiwitten

Eiwitten leveren aminozuren die het lichaam gebruikt voor allerlei processen, waaronder de productie van verschillende neurotransmitters.

Omega 3-vetzuren

Omega 3-vetzuren, waaronder DHA, zijn belangrijke structurele bestanddelen van celmembranen in de hersenen.

Een goed functionerende zenuwcel is uiteindelijk afhankelijk van veel meer dan één neurotransmitter of voedingsstof.

Kun je een GABA-tekort hebben?

De term “GABA-tekort” wordt online regelmatig gebruikt bij klachten zoals:

• onrust;

• piekeren;

• gespannen gevoel;

• slecht slapen;

• prikkelgevoeligheid.

Maar dergelijke klachten bewijzen niet dat iemand te weinig GABA in de hersenen heeft.

Het GABA-systeem bestaat uit de productie en afbraak van GABA, verschillende receptoren, transporters en interacties met andere neurotransmitters.

Daarom kun je aan de hand van symptomen niet eenvoudig vaststellen dat iemand een GABA-tekort heeft.

Bij aanhoudende klachten moet altijd breder worden gekeken.

Wat kun je zelf doen om een gezond zenuwstelsel te ondersteunen?

In plaats van te proberen zoveel mogelijk GABA te krijgen, is het zinvoller om omstandigheden te creëren waarin het zenuwstelsel normaal kan functioneren.

Denk aan:

• voldoende en regelmatig slapen;

• dagelijks bewegen;

• voldoende herstelmomenten;

• een volwaardig voedingspatroon;

• voldoende eiwitten;

• voldoende vitamine B6 en magnesium uit voeding;

• regelmatig buiten zijn;

• langdurige stress waar mogelijk verminderen;

• terughoudend omgaan met alcohol.

Het zenuwstelsel heeft namelijk geen behoefte aan voortdurend “meer remming”, maar aan een goede balans tussen activering en remming.

GABA vanuit orthomoleculair perspectief

Binnen een orthomoleculaire benadering is GABA daarom vooral interessant als onderdeel van een groter geheel.

Bij spanning, vermoeidheid of slaapproblemen kun je onder andere kijken naar:

• voedingspatroon;

• vitamine- en mineralenstatus;

• eiwitinname;

• magnesium;

• vitamine B6;

• darmgezondheid;

• slaapritme;

• stressbelasting;

• beweging;

• alcoholgebruik;

• herstelmomenten.

Het doel is niet om één neurotransmitter kunstmatig zo hoog mogelijk te krijgen.

Het gaat erom het lichaam de juiste omstandigheden en voedingsstoffen te bieden om zijn eigen regulatiesystemen goed te laten functioneren.

Wil je persoonlijk kijken naar wat bij jou past?

Ik ben Annet van AGS-Orthomoleculair. In mijn begeleiding kijk ik samen met jou naar voeding, leefstijl en supplementen op een rustige en praktische manier.

Heb je na het lezen van deze blog vragen of wil je meer overzicht in jouw situatie? Dan kun je gerust contact met mij opnemen.

Neem contact met mij op →

Conclusie

GABA is de belangrijkste remmende neurotransmitter in de hersenen. Wanneer GABA aan zijn receptoren bindt, kan het ervoor zorgen dat zenuwcellen minder gemakkelijk worden geactiveerd.

Daarmee vormt GABA een belangrijk tegenwicht voor activerende signalen, waaronder die van glutamaat.

Het bijzondere is dat het lichaam GABA juist uit glutamaat kan maken:

Glutamaat → GABA

Voor deze omzetting is het enzym glutamaatdecarboxylase nodig, waarbij vitamine B6 als cofactor een belangrijke rol speelt.

GABA is betrokken bij veel meer dan alleen ontspanning. Het helpt de hersenen zenuwactiviteit te reguleren en speelt daardoor onder andere een rol bij slaap, stressreacties, prikkelverwerking en spiercontrole.

Dat betekent niet dat onrust of slecht slapen automatisch wijst op een GABA-tekort. Evenmin betekent het dat GABA uit voeding of een supplement rechtstreeks voor meer GABA in de hersenen zorgt.

Het belangrijkste is de balans tussen activering en remming.

Je hersenen hebben immers zowel een gaspedaal als een rem nodig.